Lẽ phải không cần cái mác “trí thức”

1. Tôi nghĩ chỉ có người điên mới nói rằng “phản biện” là không cần thiết hay nói rằng không cần trách nhiệm cộng đồng, nhất là ở những người có vị thế xã hội về kinh tế hay kiến thức. Việc lên tiếng chống sự độc tài, ủng hộ lẽ phải, đấu tranh vì công lý … hiển nhiên là đáng tuyên dương và ủng hộ, từ bất kỳ ai — “trí thức” hay không.

2. Tuy nhiên, điều tôi thấy “bánh vẽ”, không cần thiết, nằm ở chỗ sau đây: lẽ phải tự nó phải đáng được lên tiếng — không cần treo thêm cái mác “trí thức” vào. Lẽ ra người ta nên nói: “hãy cùng nhau lên tiếng vì lẽ phải”, thì tôi lại thấy nhiều người nói: “phải lên tiếng vì lẽ phải thì mới là trí thức”. Nói như vậy tự nhiên “belittle” những người như nhóm bác sĩ tình nguyện “vì nụ cười”, chỉ dùng chuyên môn của họ đi mổ sứt môi cho trẻ em khắp thế giới. Tôi thấy không có lý do gì mà các bác sĩ tình nguyện này không “xứng” tầm “trí thức”, cho dù họ không có bất kỳ câu nào “phản biện”. Khái niệm trí thức rất mông lung, distracting, làm cho người ta tranh luận về cái lý tưởng thay vì những quyền lợi cụ thể, vấn đề cụ thể đầy bức xúc như vụ anh Vươn, hay việc thiếu tự do ngôn luận ở VN. Vì thế, tranh luận “thế nào là trí thức” là một cuộc tranh luận — theo tôi — hoàn toàn không cần thiết.

3. Tranh luận về khái niệm “trí thức” còn dẫn đến một sự phản cảm rất tự nhiên: một số vị hay “phản biện” thì cũng lớn tiếng nói “phản biện là một điều kiện cần cho trí thức”. Có thể họ không tự tuyên bố bản thân họ là “trí thức”, nhưng khi họ đi tranh luận về cái nhãn này không khỏi làm người ta nghĩ là họ cần cái nhãn đó. Trí thức hay không, hãy để cho hậu thế viết lịch sử. Mà quan trọng gì cái nhãn, miễn là mình làm được việc. Do đó, tranh luận về trí thức không những là điều không cần thiết, mà còn gây phản ứng ngược. Không phải bánh vẽ là gì?

4. Tôi chỉ thấy có một lợi điểm của việc tranh luận nghiêm túc về “trí thức”. Đó là: nó có khả năng truyền cảm hứng cho chúng ta sống và làm việc theo “mẫu trí thức lý tưởng”, lên tiếng ủng hộ lẽ phải, ủng hộ tự do, chống lại cường quyền, vân vân. Điều này tốt thôi! Hoàn toàn có thể định nghĩa “trí thức lý tưởng” như là một hình mẫu để chúng ta noi theo. Tuy nhiên, một số người viết về “trí thức” theo nghĩa này, như bài của chị Phạm Thị Hoài trên BBC hay bài của anh Nguyễn Đình Đăng, dùng ngôn ngữ khá là miệt thị. Tác dụng của ngôn ngữ miệt thị là sẽ làm cho đối tượng “sửng cồ” lên, phản ứng ngược, tìm cách bào chữa, hoặc bất đồng với khái niệm “trí thức lý tưởng”. Nói tóm lại là đã không làm cho họ cố noi theo trí thức lý tưởng thì chớ, mà lại còn làm cho họ “trùm chăn” kỹ hơn. Vả lại, nếu người ta thấy điều phải không làm, thì người ta có làm điều phải … vì sẽ được gọi là “trí thức” không?

5. Định nghĩa “trí thức lý tưởng” tôi thấy khiên cưỡng. Cái gì mà phải thoả năm trong mười điều kiện A, B, C. Nếu đã lên tiếng vì lẽ phải thì tại sao không xắn tay áo vì lẽ phải, đã xắn tay áo vì lẽ phải thì tại sao không cầm súng vì lẽ phải, theo chân Che Guevara vào rừng kháng chiến. Đâu là điểm dừng? Các vị tranh luận ngồi sau bàn phím có vào rừng kháng chiến không? Tôi nghĩ đa phần là không — như vậy là tri hành bất nhất, làm sao “trí thức” được? Tóm lại vấn đề chỉ là định lằn ranh làm việc vì lẽ phải, vì cái bánh thật, ở đâu thôi; chứ không hẳn là vì một “chân lý tối hậu” của hành vi. Mà khi mình đã đặt lằn ranh “trí thức” là ở chỗ “lên tiếng phản biện” thôi, không “vào rừng kháng chiến”, thì mình cũng phải chấp nhận những người khác đặt lằn ranh của họ ở chỗ khác. Họ chọn đi mổ sứt môi thay vì phản biện chẳng hạn!

À mà này, trong các điều kiện A, B, C của “trí thức” có các điều kiện như “nhậu ít”, “ăn nói nhỏ nhẹ”, “lịch sự với phụ nữ”, hay “dùng thống kê trung thực” không nhỉ?

6. Kể cả cái hình ảnh “trí thức lý tưởng” như Noam Chomsky chẳng hạn; tầm ảnh hưởng của ông (trừ phần ngôn ngữ học chuyên môn chính của ông) ở Mỹ phải nói là … khiêm tốn từ sau 75 đổ lại đây. Sách viết về chính trị của ông bọn chính trị gia không làm theo, và cả bọn làm về khoa học chính trị cũng không mấy quan tâm. Chúng ta có thể nói: “mưu sự tại nhân, hành sự tại thiên, làm gì cho đúng lương tâm là được”. OK. Nhưng chính vì thế, không nên mỉa mai những người chọn con đường khác; chọn tác động vào những thay đổi cụ thể, thay đổi nhìn thấy được: thay đổi nếp sống văn hoá, bớt nhậu nhẹt, tôn trọng luật đi đường, tranh luận một cách văn minh. Hay, nói như Vàng Anh là dạy trẻ con đánh răng (không phải chuyện dễ dàng!). Con đường đó cũng hữu lý không kém con đường “self-righteousness”. Gọi những người như vậy là “trí thức” cũng được, có “mất gì của bọ” đâu mà phải tranh luận?

Nói tóm lại, hãy cùng lên tiếng vì lẽ phải. Hay tốt hơn hết, là hãy cùng xắn tay áo vì lẽ phải! Và khi nào rảnh lắm thì tán dóc về trí thức. Nhưng tôi nghĩ phất lá cờ “trí thức chính nghĩa” là công việc vô bổ. Self-righteousness rất là phản cảm.

(Bật mí một chút: tôi rất hèn, chỉ thích đi bơi, lập trình, và giải vài bài toán đồ thị lăng nhăng, nên không xứng với bất kỳ chữ “trí thức” nào!)

Chủ đề : Vượt định kiến and tagged . Bookmark the permalink. Trackbacks are closed, but you can post a comment.

12 Comments

  1. Quốc Hưng
    Posted 01/02/2012 at 9:17 am | Permalink

    Cảm ơn anh NQH với bài viết súc tích.

    P/S: Ở mục 5 có 2 chỗ anh dùng từ “sắn” thay vì “xắn” ^^*

    • Posted 01/02/2012 at 9:25 am | Permalink

      Cảm ơn anh. Viết sai chính tả thì rõ là không làm trí thức được.

  2. Thùy Ngân
    Posted 01/02/2012 at 1:50 pm | Permalink

    Cảm ơn bác!

  3. Trithuc4
    Posted 03/02/2012 at 3:44 pm | Permalink

    Khái niệm trí thức không còn tồn tại trong xã hội phương Tây. Nhưng thẳng thắn mà nói, profile của anh Hưng cũng bình thường, nên anh cũng không cần phải thanh minh mình không phải là trí thức or whatever!

    • Posted 03/02/2012 at 4:05 pm | Permalink

      Đúng vậy. Nhưng thời buổi này nói thiếu câu nào là toàn bộ bài viết bị thu gọn thành câu đó, Cho nên tui cứ bỏ cái disclaimer vào cho chắc ăn.

    • tríThức86
      Posted 03/02/2012 at 6:59 pm | Permalink

      Đồng ý @Trithuc4. Có lẽ người Việt ta mang trong máu tính thích làm những showboats nên mới có tranh cãi về trí thức. Nhìn cái disclaimer của tác giả lả thấy rõ rồi, cho dù đó là frame-seeking ảo.

      • NXL
        Posted 04/02/2012 at 1:52 am | Permalink

        Chán hai bạn trí thức 4/86 này quá. Các bạn làm ơn giữ mấy câu nói tinh vi của các bạn cho riêng mình thôi có tốt hơn không.

    • Posted 04/02/2012 at 12:59 am | Permalink

      Tớ thích làm showboat thì đúng. Fame-seaking thì sai. Nhưng kiểu gì thì bạn cũng không nên vì thế mà tổng quát hoá lên thành “người Việt” thế này thế kia.

  4. Xuân Lương
    Posted 05/02/2012 at 2:40 am | Permalink

    Em thấy GS. NBC nói “Trí thức là người lao động trí óc” có nghĩa là “nếu là trí thứ thì lao động trí óc” giống như “cam là trái cây” cũng có nghĩa “nếu là cam thì là trái cây”. Không hiểu sao có nhiều người ngụy biện, hiểu câu ấy theo kiểu ngược lại, bảo GS. NBC gom tất cả những người lao động trí óc thành trí thức (trở thành mệnh đề “nếu lao động trí óc thì là trí thức”).
    Nhưng em nghĩ GS. NBC bảo rằng giá trị của trí thức hoàn toàn không liên quan tới phản biện xã hội thì chưa chính xác ạ. Quan điểm của em là trí thức có chuyên môn xuất sắc, là chuyên gia thì rất tốt, nhưng nếu chuyên môn hay việc làm của anh ấy đóng góp được vào sự phát triển của xã hội càng nhiều bao nhiêu thì giá trị càng lớn bấy nhiêu. Cho nên phần nào đó phản biện cũng là một cách đóng góp cho xã hội, đặc biệt trong trường hợp những nhà khoa học xã hội. Hiển nhiên đó không phải là cách duy nhất.
    Trong những ý kiến ủng hộ GS. NBC em cũng thấy một số ý kiến quy chụp ngược lại rằng người ta chỉ cần phản biện cho nhiều thì cũng thành trí thức? Có lẽ nhiều người khi tranh luận chuyện này cứ thích đi về 2 phía extreme của vấn đề.:D.

  5. LSL
    Posted 07/02/2012 at 6:46 am | Permalink

    Chứng minh rằng “trí thức phải biết phản biện” là không đúng bằng phản chứng.

    Giả sử rằng tất cả các trí thức đều biết phản biện. Gọi T là tập hợp tất cả các tri thức. Như vậy mọi phần tử p thuộc tập hợp T đều có khả năng phản biện. Từ đó suy ra p sẽ phản biện được mệnh đề “trí thức phải biết phản biện”. Rõ ràng p phải chỉ ra được 1 phần tử q nào đó thuộc T mà không biết phản biện. Điều này mâu thuẫn với giả sử ban đầu.

  6. Hoaanhhung
    Posted 02/11/2012 at 1:55 am | Permalink

    cho mình hỏi Showboat nghĩa là gì được không/ vốn tiếng anh mình hơi kém mà mình tìm trên mạng hay tra từ điển cũng không được như ý mình tìm

  7. Son
    Posted 26/07/2018 at 9:01 am | Permalink

    Anh @NQH ơi sao 3 năm trở lại đây các anh không viết blog nữa ạ? Blog này thực sự đã giúp khai sáng em rất nhiều điều. Giờ các anh không đăng bài ở đây và cũng không dùng Facebook, em không được kết nối với các anh nữa.

Post a Comment

Your email is never published nor shared. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

*
*