Avatar

(Bài viết có đề cập đến nội dung phim. Nếu bạn định xem phim này thì khoan đọc ).

Gần 15 năm trước, cũng dịp Giáng Sinh, tôi và mấy người bạn thân rủ nhau xếp hàng mua vé coi phim 3D. Rạp chiếu phim nằm đâu gần chợ Bến Thành, mà dân Sài Gòn thường gọi là chợ Sài Gòn. Lúc đó cũng là lúc đang rộ lên phong trào coi hình nổi, loại hình mà mới nhìn qua không ra hình thù chi, nhưng nếu biết cách sẽ thấy hình chim cò nổi lên có độ nông sâu rõ ràng, nên bà con cũng tò mò về cái phim 3D đang chiếu. Trước đây tôi có đọc qua quyển Vật Lý Vui của Perelman nên cũng biết sơ sơ nguyên lý của hình 3D, nhưng mà coi nguyên một phim thì không thể hình dung được nó sẽ như thế nào. Bởi vậy, trong số mấy đứa đi coi phim, chắc tôi là người háo hức nhất. Có điều trước vô rạp tôi háo hức bao nhiêu thì lúc bước ra khỏi rạp tôi xìu bấy nhiêu. Không phải tại cái rạp đã quá cũ, ngồi chưa tới 5 phút tôi đã bị rệp cắn nổi u, cũng không phải tại nhiều người xung quanh tôi vô rạp không để coi phim 3D mà để coi người đi chung chỗ nào lồi chỗ nào lõm, mà là vì phim quá dở. Tôi còn nhớ đó là phim Trung Quốc, nói về một đội vận động viên điền kinh. Phim diễn tiến đều đều, lạt nhách, hình ảnh và màu sắc đều xấu, từ đầu cho đến lúc tụi tôi chịu không nổi phải bỏ ra về chỉ có được 2 thời điểm là thấy “hiệu ứng 3D,” đó là lúc một vận động viên chạy dẫm vào vũng nước làm sình văng tung tóe và lúc một vận động viên chống cây sào xuống đất ngay trước màn hình. Bữa đó tôi bị mấy người bạn xài xể cho một trận, còn bị bắt đền tiền mua vé, tại tôi là người đòi đi coi cho bằng được.

Gần 15 năm sau, tôi cũng đi xem một bộ phim 3D, nhưng lần này cảm xúc khác hẳn. Trước đó tôi đã xem Up, nên cũng không xa lạ với phim dài 3D, nhưng khi Avatar được quảng cáo, cả nhà tôi đều nói nhất định phải đi coi. Và bộ phim đã không làm phụ lòng mong đợi. Kỹ xảo điện ảnh cũng như hiệu ứng hình ảnh thật sự là vô tiền khoáng hậu. Từ lúc tôi còn xếp hàng mua vé coi phim 3D Trung Quốc ở Sài Gòn, đạo diễn Cameron đã thai nghén ý tưởng về Avatar. Nhưng ông phải đợi 15 năm cho kỹ thuật phát triển, cho những rạp chiếu phim 3D trải rộng khắp nước Mỹ và thế giới để có thể làm và trình chiếu bộ phim theo đúng sở nguyện. Không chỉ phải đợi cho kỹ thuật quay và chiếu phim 3D, ông còn phải đợi kỹ thuật xây dựng nhân vật trên máy tính, kỹ thuật nhận biết và xử lý tức thời các động tác và biểu cảm của khuôn mặt diễn viên phát triển chín muồi. Không phải vô lý khi bộ phim tốn kém hơn 300 triệu đô-la để làm và sản xuất, nhưng cũng không phải vô cớ khi Avatar đã thu về hơn 77 triệu đô trong nước Mỹ, dù chịu ảnh hưởng của đợt bão tuyết vùng bờ Đông, và hơn 232 triệu đô toàn cầu chỉ sau 3 ngày công chiếu. Những màu sắc và hình ảnh ba chiều trong phim hiện lên sinh động và chân thực, những cảnh rừng đêm lung linh huyền ảo bởi ánh lân tinh, những thác nước hung dữ và những ngọn núi hùng vĩ luôn mê hoặc người xem. Tôi ấn tượng với những cảnh rừng rậm nhiều tầng cây cổ thụ, hay như cảnh người Na’vi bay lượn trên lưng thằn lằn bay, nhất là đoạn đám thằn lằn bay cất cánh từ mỏm núi rồi chao xuống sát mặt biển gần bờ đá trước khi cất mình lên tấn công đội không quân phe Người. Những cảnh đạn bom, khói lửa càng sinh động bao nhiêu thì sự hủy diệt càng hiện ra dữ dội bấy nhiêu. Tôi thật sự cảm thấy mình không còn là xem một bộ phim nữa, mà là được trải nghiệm một biến cố có thật trong đời.

Chỉ sau 15 năm, kỹ thuật điện ảnh đã thay đổi vượt bậc mà Avatar đang là một đại diện sáng chói. Nhưng câu chuyện được kể trong Avatar thì đã được lập đi lập lại trong lịch sử loài người. Đó là câu chuyện của âm mưu, của phản bội, của nội gián phe này hủy hoại từ trong lòng phe kia. Kinh Thánh hơn 2000 năm trước đây đã kể chuyện chàng Samson có sức mạnh vô song, nhưng vì tin lời vợ Delilah, vốn đã bị kẻ thù của chàng mua chuộc, nên bị hủy đi sức mạnh, cuối cùng phải chết sau khi đã bị chọc mù mắt. Thần thoại Hy Lạp cũng kể chuyện cuộc chiến thành Troy, khi tòa thành đã đứng vững được trước sức tấn công của kẻ địch trong hơn 10 năm cuối cùng lại bị thất thủ chỉ vì một con ngựa gỗ được đón vào thành bởi chính người Troy. Vương Doãn bên Tàu đã khéo léo đem Điêu Thuyền ra làm cái nguyên cớ gây nên mối bất hòa rồi dẫn đến cái chết của Đổng Trác và Lữ Bố, cũng như trước đó ở thời Chiến Quốc, Việt Vương Câu Tiễn đã biến Tây Thi thành mầm họa làm sụp đổ nhà Ngô của Phù Sai. Người Việt mình không ai không biết chuyện Mỵ Châu Trọng Thủy, trong đó chàng rể của An Dương Vương đã đem hết bí mật quân sự của nhạc phụ giao lại cho cha đẻ, khiến cho cha vợ mất nước rồi giết luôn con gái mình trước khi trầm mình tự vẫn. Bài học lịch sử mà luôn phải được ôn lại về mối họa ngoại bang trong lòng một dân tộc đã được Avatar kể lại một lần nữa. Avatar có khác chăng chính là một cái kết có hậu hơn cho những người dám tin và dám yêu không toan tính. Có người cho rằng cái kết như vậy là quá tầm thường, là cũ, là dễ đoán trước. Riêng với tôi, trong lúc xem không phải chỉ một lần tôi nghĩ “nếu kết thúc ở đây thì giá trị tư tưởng của bộ phim sẽ được nhấn mạnh…,” hay “nếu kết thúc ở đây thì người xem sẽ còn day dứt hoài…,” nhưng cũng bấy nhiêu lần tôi thở ra nhẹ nhõm khi phim vẫn chưa kết thúc. Đúng, cái kết của bộ phim có thể là một cái kết tầm thường, là một cái kết mà người xem về nhà có thể ăn no ngủ khỏe không vấn vương gì, nhưng với tôi đó là một cái kết đẹp, một cái kết như treo hoa trên đầu súng, một cái kết làm mình vẫn còn tin vào cái thiện, tin vào một kết thúc có hậu cho những người dám đấu tranh và dám hi sinh vì lẽ phải.

Bộ phim còn là bài ca về thiên nhiên, về mối tương quan giữa người và trời đất. Phe Người có thể làm mọi cách để khai thác cho bằng được nguồn khoáng sản quý giá của hành tinh Pandora, bất chấp việc hủy hoại thiên nhiên, không kể gì đến đạo đức. Chuyện này nghe sao quá đỗi quen thuộc. Hồ Ba Giang, quận Đống Đa, Hà Nội đã bị san lấp gần hết, con sông Thị Vải đã bị Vedan bức tử hơn 90%, hằng trăm sân gôn được quy hoạch, rừng phòng hộ bị triệt hạ, cái cách người ta đối với động vật hoang dã v.v… Khi thiên nhiên bị hủy hoại, đâu phải chỉ có cây cối, sông suối, hay muông thú bị tiêu diệt, mà còn có cả cái không gian văn hóa đã tồn tại qua bao nhiêu thế hệ. Không biết vô tình hay hữu ý, đạo diễn Cameron đã chọn một thân cổ thụ làm nơi chốn linh thiêng nhất của người Na’vi, là nơi tụ hội linh hồn của mọi người Na’vi trong quá khứ. Khái niệm ấy thật gần với khái niệm Nguồn Cội của người Việt mình. Chi tiết thân cổ thụ linh thiêng trong phim có mối liên kết sinh hóa với mọi sinh vật khác trong hành tinh Pandora phải chăng hàm ý nguồn cội của một dân tộc không thể bị tách rời khỏi thiên nhiên, không thể bị tách rời khỏi đất, khỏi nước mà dựa vào đó văn hóa hiện hữu. Cũng chính đây là nơi Jake được chuyển mình thành người Na’vi. Lần đầu tiên chỉ là để kết nạp hình nhân người Na’vi của Jake. Phải đến lần thứ hai, khi được các mạch vật chất của thân cổ thụ chuyển hóa, Jake mới thật sự thành người Na’vi. Bao nhiêu người tha phương, sinh sống cách quê nhà hàng vạn dặm, rồi trở thành công dân của vùng đất mới. Nhưng một khi cội nguồn cũ vẫn còn chảy trong huyết mạch thì họ sẽ chẳng bao giờ thật sự là người của vùng đất mới. Phe Người, để đe dọa và cảnh báo người Na’vi, đã bắn gục Cây Nhà của họ, đã tàn phá nơi sinh sống của họ. Nhưng để đánh gục ý chí phản kháng của người Na’vi, phe Người đã quyết định ném bom vào thân cổ thụ linh thiêng, hủy diệt cội nguồn văn hóa. Trong phim, quả bom cuối cùng đã phát nổ trên chính chiếc máy bay chở nó trên đường, nhưng đừng bao giờ quên rằng, một thân cây phải mất ngàn năm mới thành cổ thụ, nhưng có thể bị hủy diệt trong phút chốc chỉ vì một thời khắc sai lầm.

Có những tiểu tiết của bộ phim khiến tôi thích thú và tâm đắc. Cameron giao đãi khá tốt khi đưa ra chi tiết Jake đối mặt với một con quái thú giống như khủng long, trong phim gọi là thatanor. Bà tiến sĩ Grace đi cùng nói Jake đừng bắn vì đạn bắn nó không thủng, và cũng đừng chọc giận nó vì nó có sức mạnh hủy diệt. Đến đoạn sau, khi đội kỵ bịnh của dân Na’vi bị tiêu diệt gần hết bởi súng ống tối tân của phe Người, chính một đàn thatanor, trong cơn cuồng nộ của thiên nhiên hành tinh Pandora, đã không cho phe xâm lấn một cơ hội nào để sống sót. Cây cối, thú vật cũng như người Na’vi đều rất to lớn. Điều này có thể được giải thích một cách khoa học bởi trọng lực trên hành tinh Pandora là khá nhỏ, một thông tin được nói bởi nhân vật ông tướng Miles. Người Na’vi giao tiếp với cây cỏ và thú vật thông qua những xúc tu nhỏ ở đầu “bím tóc,” tức là não bộ, vốn là một hệ máy tính sinh học cực kỳ tinh vi, đóng một vai trò rất quan trọng trong những mối tương tác này. Có một câu thoại trong phim, dich đại ý là: “Kẻ mạnh, khi thấy người khác có thứ gì mình muốn, thì sẽ kiếm cớ gây hấn, rồi sau sẽ đi biện minh cho hành động chiếm đoạt của mình.” Càng ngẫm lại quá khứ cũng như nhiều sự kiện xảy ra gần đây càng thấy thấm câu thoại này. Chuyện nhỏ thì chặn đường bạn học giật tiền ăn sáng vì “mày mập mạp thế, không ăn sáng cũng không sao.” Chuyện vừa vừa thì kiện ra tòa vì sử dụng quỹ trái phép, để về sau sẽ biến đất nông nghiệp thành khu công nghiệp và làm sân bay. Chuyện lớn hơn nữa là sự kiện vịnh Bắc Bộ, hay nhiều chuyện khác gần đây. Trong phim, kẻ yếu cuối cùng cũng chiến thắng kẻ mạnh hơn, nhưng phải đâu chỉ nhờ thỏa hiệp một cách bị động. Họ phải tập họp được lực lượng, có được một người thủ lĩnh dũng tài hội đủ, và biết tận dụng sức mạnh của mọi sinh linh có cùng nhịp đập con tim, bất kể là cùng loài hay khác giống. Lịch sử đã chứng minh, khi những điều kiện trên hội đủ, kẻ mạnh sẽ phải cúi đầu trước lẽ phải của kẻ yếu hơn mình.

Bộ phim vẫn có những điểm khiến tôi ao ước thêm, chẳng hạn những sinh vật dưới nước, thậm chí một thế giới dưới nước. Câu chuyện có thể có nhiều nút thắt hơn, bất ngờ khó đoán hơn, nhưng nói chung, tôi không có gì phàn nàn. Sau khi xem xong “Lord of the Rings,” tôi đã tự hỏi không biết đến khi nào thì kỹ xảo điện ảnh mới lại bước lên thêm một tầm cao mới. Câu trả lời chính là Avatar. Không chỉ là kỹ xảo, bộ phim còn làm tôi hài lòng về mặt nội dung khi khiến tôi liên hệ đến nhiều vấn đề khác mà tôi hứng thú. Ít nhất, lần xem phim 3D này, tôi không bị đòi trả lại tiền mua vé và không bị cằn nhằn.

Tháng 12, 2009.