Mục lục.
1. Hội xu ngửa
2. Từ ngữ dùng để phỉ báng, xưa và nay
3. Đập đầu vào tường mãi, một trong hai thứ sẽ vỡ
4. Đồng hồ nguyên tử ở bệnh viện phụ sản
5. Bọn cướp biển và hiện tượng ấm toàn cầu
6. Shakespeare và một triệu con khỉ
7. Từ công ty đoán giá chứng khoán đến hợp tác xã đánh đề
8. Khi những con giun đất hiển linh
9. Vượt định kiến bằng Lăng Ba Vi Bộ
10. Được làm vua, thua làm … chú thích
- Hội xu ngửa.
Tương truyền rằng, nhà vua ở một vương quốc vĩ đại nọ rất yêu khoa học. Tên miền của vương quốc này là NN. Ông ta muốn tìm hiểu cơ động học của tiền xu vào những đêm nguyệt thực, vì đây là những đêm thiên địa dung hòa, vũ trụ tiết lộ bí mật của nó. Cứ mỗi lần nguyệt thực, ông yêu cầu mỗi người dân thảy một đồng xu xem nó sấp hay ngửa. Sau một thời gian, dân chúng cũng nhiễm tinh thần yêu chân lý của nhà vua, và họ đưa ra những mô hình dự đoán sấp ngửa. Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã, mô hình tầm mô hình.
Hiệp hội mười đồng xu ngửa ra đời trong hoàn cảnh ấy. Mô hình dự đoán của hiệp hội này rất đơn giản: các đồng xu thảy trong một đêm nguyệt thực luôn ra mặt ngửa. Vương quốc nọ có khoảng 100 triệu dân. Hiệp hội mười đồng xu ngửa có trên dưới 100 nghìn thành viên. Họ có cả một website tên là “xungửa.còm” rất đông khách vãng lai. Tất cả các đồng xu thảy bởi 100 nghìn thành viên này trong 10 lần nguyệt thực gần đây nhất đều cho ra mặt ngửa, vị chi là 1 triệu đồng xu ngửa. Các trải nghiệm của họ hoàn toàn nhất quán với mô hình. Họ lý luận rằng xác suất mà cả một triệu đồng xu đều ngửa là một phần 2 lũy thừa một triệu. Mà 2 mũ 130 thôi đã nhiều hơn tổng số nguyên tử trên toàn vũ trụ rồi. Do đó lý thuyết của họ không thể nào sai!
Trời sinh cả Du lẫn Lượng. Song song với họ, còn có hiệp hội mười đồng xu úp, rồi điều tra census thường niên của nhà vua cho thấy còn có cả hiệp hội hiệp hội năm ngửa, năm sấp, hiệp hội sấp ngửa năm lần, hiệp hội sấp sấp ngửa ngửa sấp hai lần, và cỡ chừng 1019 hiệp hội khác. Các hiệp hội này tranh cãi nhau chí tử, sắp sửa bạo loạn đến nơi.
Ông vua nọ rất buồn, cố gắng đứng ra hòa giải. Phụng thiên thừa mệnh, hoàng đế chiếu rằng: đến 7 đêm nguyệt thực kế tiếp, tự thân vua sẽ thảy đồng xu, và hiệp hội nào đoán đúng cả 7 đồng xu sẽ là kẻ chiến thắng, hội trưởng sẽ được phong chức quốc sư, tiền tài quyền lực không bút nào tả xiết, kể cả các tay bút sừng sỏ nhất của Minh Biện (nghĩa là không sừng sỏ gì lắm). Nguyệt thực thì mỗi năm có từ 0 đến 3 lần, phải chờ đến 5 năm sau kết quả mới được công bố. Kết quả là: còn đến cả chục hiệp hội đoán đúng cả 7 đồng xu! Ông vua thấy thế buồn quá ngã vật ra chết lăn quay cù quày, ôm xuống tuyền tài cái mộng giải thích cơ động học đồng xu. Mặc dù chẳng hội nào chiếm được chức thái sư, kể từ ngày đó, các hiệp hội này danh tiếng nổi như cồn, trở thành các trường phái nghiên cứu môn cơ động học đồng xu đêm nguyệt thực mà hiện nay có rất nhiều môn đệ tử trên toàn thế giới.
- Từ ngữ dùng để phỉ báng, xưa và nay.
Đó là chuyện xưa. Ngày nay, ở một quốc gia khác với tên miền VN, cũng có nhiều môn phái lớn. Chỉ hơi khác là các mặt đồng xu ở quốc gia này được in nhiều thứ hơn là sấp/ngửa:
Đồng xu Ngửa Sấp 1 Mũi tẹt Mũi tẹt hơn 2 Làm cho Tuổi Trẻ Làm cho Thanh Niên 3 Thi Đại Học được ≥ 13.5 điểm (vừa đậu!) Thi Đại Học được < 13.5 điểm 4 Sinh ra trong gia đình khá giả Sinh ra trong gia đình nghèo 5 Bố mẹ cho genes tốt Bố mẹ không cho genes tốt 6 Sinh bên này vĩ tuyến 17 Sinh bên kia vĩ tuyến 17 7 Cao trên 1 mét 45 Cao dưới 1 mét 45 8 Vòng ngực trên 72cm Vòng ngực dưới 72cm 9 Cha mẹ đặt tên là Lê Văn Kiểm Cha mẹ đặt tên là Tăng Minh Phụng 10 … … Và hiệp hội mười xu ngửa trong quốc gia này có tên rất lạ là hiệp hội èo lít. Những người còn nhớ văn hóa vương quốc NN cổ xưa không thể hiểu được tại sao mười xu ngửa trong quốc gia VN lại được gọi là èo lít, chắc là cần thương hiệu mới vì sợ vi phạm tác quyền. Nhưng khác nhau chỉ về tên gọi, còn hiện tượng thì vẫn như ở NN: các hiệp hội vào In Tờ Lét phỉ nhau chí tử. Thậm chí thành viên các hiệp hội còn dùng những từ như “ngu”, “dốt”, “cộng sản”, “chống cộng Bolsa”, “hèn”, “đểu”, vân vân, để gọi nhau.
Hồi xưa ở vương quốc NN người ta hay chửi nhau: “mày là cái đồ sấp ngửa ngửa sấp sấp”.
- Đập đầu vào tường mãi, một trong hai thứ sẽ vỡ.
Trong vương quốc VH, xu ngửa = nhà xuất bản nhận in bản thảo, xu sấp = nhà xuất bản từ chối in bản thảo.
Năm 1995, một phụ nữ người Anh nộp bản thảo của mình và nhận được 12 đồng xu sấp liên tục. Thay vì gia nhập hội một tá xu sấp, bà ta thử thêm xu mười ba và lần này là xu ngửa từ nhà xuất bản Bloomsbury. Đồng xu ngửa này cũng xém nữa là sấp nếu không nhờ một cô bé 8 tuổi tên Alice Newton, con gái của giám đốc Bloomsbury, đã đọc chương một và đòi bố cho xem chương hai. Tuy nhận in, một biên tập viên của Bloomsbury gợi ý rằng phụ nữ nọ nên đi tìm việc khác vì viết sách trẻ em rất ít tiền. Người phụ nữ đó tên là Joanne Rowling. Bản thảo đánh trên máy đánh chữ có tựa đề “Harry Potter và hòn đá của Triết Gia”. Đồng xu ngửa số 13 biến Rowling thành người đầu tiên trong lịch sử thế giới trở thành tỉ phú tiền đô nhờ viết sách, và là người giàu thứ 1062 trên thế giới, theo tạp chí Forbes.
Chỉ trong phạm vi sách trẻ em, bản thảo quyển And To Think That I Saw It On Mulberry Street nhận được khoảng 27, 28 đồng xu sấp. Đó là bản thảo đầu tay của Theodor Seuss Geisel, được biết nhiều hơn qua cái tên Dr. Seuss. Phần còn lại là lịch sử. Trong top 100 các sách thiếu nhi bán chạy nhất mọi thời đại, 16 quyển là của Dr. Seuss. Ông viết khoảng 60 sách thiếu nhi, bán được cỡ 220 triệu bản.
Thế nhỡ những người như Rowling và Dr. Seuss gia nhập hội mười xu sấp hơi sớm một chút thì sao?
Một tác giả Mỹ đã nhận toàn xu sấp, và tự tử chết. Mẹ ông ta đem một bản thảo đến nhà văn Walker Percy và Percy giúp đem in. Bản thảo nọ là quyển A Confederacy of Dunces
. Tác giả đã chết tên là John Kennedy Toole. Năm 1981, tiểu thuyết này được có mỗi … giải Pulitzer.
Trong thế giới điện ảnh (ĐA), xu ngửa = phim có lời nhiều, xu sấp = phim lời ít. Các hội sấp ngửa tương tự như thế giới VH nhiều không kể xiết. Xem thêm The Drunkard’s Walk: How Randomness Rules Our Lives
có nhiều ví dụ.
- Các bệnh viện phụ sản có đồng hồ nguyên tử
Chiêm tinh học là một giáo phái xu ngửa có truyền thống vài nghìn năm. Các tín đồ tin rằng giờ/ngày/tháng/năm sinh và vị trí trăng sao có thể dùng để đoán vận mệnh, tính cách cá nhân và các sự kiện xã hội. Không ít nghiên cứu khoa học đã cho thấy chiêm tinh học đoán chính xác bằng với … đoán bừa, ví dụ xem mấy bài này trên tờ Nature và các tham khảo từ đó:
Shawn Carlson. “A double-blind test of astrology“. Nature, 318, 419 – 425 (05 December 1985).
John Maddox, Defending Science Against Anti-Science, Nature, 368:185, 1994.Hoặc gần đây hơn, các nhà khoa học đã ghi lại hành trình cá nhân của 2000 người sinh trong khoảng vài phút của nhau, hồi đầu tháng 3 năm 1958, mà theo chiêm tinh học thì họ sẽ có “số phận” tương tự. Họ đánh giá khoảng 100 đặc điểm, bao gồm chỉ số IQ, nghề nghiệp, sức khỏe tinh thần, khả năng nghệ thuật, toán học, khoa học, thể thao, khả năng đọc, viết, vân vân. Đây là tất cả các đặc điểm mà chiêm tinh học khẳng định có thể “đoán” dùng hồ sơ khai sinh. Kết quả là Chiêm Tinh Học hoàn toàn sai (uniformly negative).
Tín đồ chiêm tinh học cãi: “cách nhau vài phút là làm số phận khác nhau lắm rồi“. Thế nhưng nếu bạn đi xem chiêm tinh gia đoán số phận thì họ sẽ vui lòng lấy dữ liệu ngày giờ sinh rất không chính xác mà bạn đưa ra. Bạn có bao giờ đi một cái bệnh viện phụ sản mà ở đó có đồng hồ nguyên tử, hay đồng hồ caesium chưa? Mà đồng hồ nguyên tử cũng chỉ đúng đến 1 phần 10 mũ 10 giây thôi.
Vả lại, kể cả khi có đồng hồ nguyên tử thì tính giờ sinh từ lúc nào nhỉ? Ông bố đứng bên cạnh cầm đồng hồ (nguyên tử) quả lắc, nhăm nhăm thấy bà mụ vừa lấy con mình ra là … bấm ngay à? Nếu thò cái đầu ra thì có gọi là “ra đời” chưa? Nếu phải ra ngoài hẳn thì mới tính vào giờ sinh thì những đứa bé chết trong các ca sinh khó khăn là không có “số mệnh” à? Còn những đứa bé phải mổ thì tính giờ sinh thế nào?
Lý luận như trên của tín đồ chiêm tinh thuộc về vương quốc tất cả các đồng xu hai mặt đều ngửa. Đoán kiểu nào cũng đúng, bằng chứng ngược kiểu gì cũng sai. Trong vương quốc này, hiệu ứng Forer được thấy ở khắp nơi. Năm 1948, nhà tâm lý học Bertram R. Forer đưa cho sinh viên của ông một bộ câu hỏi xác định cá tính (personality test). Sau khi các sinh viên trả lời bộ câu hỏi xong, thì mỗi sinh viên nhận được một bản “đánh giá cá tính” dựa trên các câu trả lời của bản thân sinh viên họ. Mỗi sinh viên sẽ chấm điểm bản đánh giá cá tính của bản thân mình xem đúng hay sai, điểm từ 0 (hoàn toàn sai) đến 5 (hoàn toàn đúng). Các bản đánh giá cá tinh này được các sinh viên cho điểm trung bình 4.26: rất ấn tượng!
Chỉ có một vấn đề nhỏ: Ferer đã phát cho tất cả các sinh viên cùng một bản đánh giá cá tính mà ông chép lại từ các horoscopes. Bản đánh giá cá tính này có nội dung như sau:
You have a need for other people to like and admire you, and yet you tend to be critical of yourself. While you have some personality weaknesses you are generally able to compensate for them. You have considerable unused capacity that you have not turned to your advantage. Disciplined and self-controlled on the outside, you tend to be worrisome and insecure on the inside. At times you have serious doubts as to whether you have made the right decision or done the right thing. You prefer a certain amount of change and variety and become dissatisfied when hemmed in by restrictions and limitations. You also pride yourself as an independent thinker; and do not accept others’ statements without satisfactory proof. But you have found it unwise to be too frank in revealing yourself to others. At times you are extroverted, affable, and sociable, while at other times you are introverted, wary, and reserved. Some of your aspirations tend to be rather unrealistic.
Các chiêm tinh gia là các nhà tâm lý đại tài, nhưng khả năng dự đoán tương lai của họ thì bằng với khả năng bệnh viên phụ sản Từ Dũ có đồng hồ nguyên tử trên từng giường đẻ.
Vài chục năm trước, một người Tây Ban Nha trúng sổ số độc đắc. Chuỗi số độc đắc kết thúc bằng con số 48. Rất tự hào về “thành tựu” của mình, ông ta tiết lộ bí mật: “tôi nằm mơ thấy số 7 trong 7 đêm liền, mà 7 lần 7 là 48, do đó tôi tìm mua các số kết thúc bằng 48, nhờ đó trúng độc đắc”. Ông này có thể bầu làm vua của vương quốc các đồng xu 2 mặt ngửa. Xem
Stanley Meisler, Spain lottery — Not even war stops it. Los Angeles Times, Dec 30, 1977.
- Bọn cướp biển và hiện tượng ấm toàn cầu
Năm 2005, ban giáo dục tiểu ban Kansas đòi dạy Intelligent Design — một thông điệp tôn giáo giả danh khoa học — trong các trường phổ thông. Để minh họa cho tính nhố nhăng của lý luận của ban giáo dục, Bobby Henderson đã làm một cái chart so sánh tổng số cướp biển và nhiệt độ toàn cầu (xem ảnh), và sau đó thành lập đại giáo phái Quỷ Mì Ý Bay có đến vài chục triệu tín đồ (để chế diễu ban giáo dục nọ). Chúng ta sẽ bàn về giáo phái Quỷ Mì Ý Bay trong một dịp khác, điều ta cần là cái chart giảm cướp biển thì tăng nhiệt độ toàn cầu ở trên.
Một giáo phái xu ngửa có rất nhiều tín đồ có tên là Objectivism. Giáo chủ là Ayn Rand, với Alan Greenspan là một (cựu) giáo dân. Sau vụ khủng hoảng tài chính lần này, Greenspan thừa nhận:
“I made a mistake in presuming that the self-interests of organizations, specifically banks and others, were such as that they were best capable of protecting their own shareholders and their equity in the firms.”
Greenspan, 82, who relinquished leadership of the Fed just two years ago, said the collapse of the sub-prime mortgage industry — and the vast, mostly hidden trade in derivative financial instruments it spawned — exposed a “flaw” in his categorical reliance on free markets.
Khoan xét đến việc Objectivism là đúng hay sai (tín đồ của họ bảo vệ tới cùng, cho rằng Greeenspan không phải là free marketeer thật sự), trong riêng thế giới của Greenspan thì năm nay cướp biển không giảm mà quả đất vẫn ấm lên.
- Shakespeare và một triệu con khỉ
Định lý vô hạn các con khỉ đại khái nói rằng, cho thật nhiều các con khỉ gõ lung tung vào các bàn phím, thì với xác suất cực gần với 1, chúng sẽ gõ được Hamlet của Shakespeare. Ta có thể chứng minh điều này bằng lý thuyết xác suất không khó khăn gì.
Trong một hội nghị năm 1996, Robert Wilensky nói:
Chúng ta từng nghe bảo rằng một triệu con khỉ ngồi ở một triệu bàn phím có thể gõ toàn bộ các tuyệt tác của Shakespeare. Bây giờ, may nhờ có Internet, ta biết rằng điều này không đúng sự thật.
Con khỉ đang gõ bài này thấy rất nhột.
Các nhà nghiên cứu tại trường đại học Plymouth ở Anh đã thí nghiệm hồi năm 2003: bỏ một máy tính vào chuồng khỉ ở vườn thú Paignton ở Tây Nam nước Anh. Bọn khỉ lấy đá đập tán loạn vào máy tính; sau đó thì tiểu tiện, đại tiện vào bàn phím, cuối cùng mới gõ một đống chữ S, và vài chữ A, J, L, M, cho ra 5 trang sản phẩm. Mike Phillips, một trong số các nhà nghiên cứu này, nói: “rõ ràng tiếng Anh không phải tiếng mẹ đẻ của khỉ“.
Gạt đùa bỡn sang một bên. Định lý khỉ thật sự nói rằng, bất kỳ cái gì — nếu tồn tại — thì dù hiếm hoi đến mấy mà có đủ người tìm thì tìm vẫn ra. Thậm chí không cần một “chiến lược” tìm kiếm gì cả. Các con khỉ chỉ gõ loạn cào cào lên thôi. Bỏ một cây kim lên bãi cát. Một người vốc 10 nắm cát bất kỳ thì khả năng tìm ra kim trong đó là không tưởng. Nhưng nếu có một triệu người, mỗi người vốc 10 nắm cát bất kỳ, thì nhiều khả năng là tìm được kim. Khi độ hiếm hoi giảm xuống (đến không hiếm hoi) thì tổng số khỉ cần thiết sẽ giảm xuống. Nếu một nửa bãi cát có kim thì chỉ cần một gã vốc một nắm cát là đủ.
Nếu một gã nào đó trong một triệu gã tìm kim bãi cát ở trên mà tìm được kim thì không phải hắn có công năng đặc dị gì. Con khỉ gõ được Hamlet thì vẫn là con khỉ. Điểm này được Taleb lập đi lập lại trong hai quyển Fooled by Randomness
và The Black Swan
. Chỉ cần sự ngẫu nhiên, một vài mutual funds sẽ có những thời điểm lời khủng khiếp, một vài cá nhân sẽ có những thành công vượt bực (Bill Miller của Legg Mason Capital Management chẳng hạn).
Những hội sấp ngửa “sống sót” trong vương quốc NN là hoàn toàn ngẫu nhiên, có thể chứng minh được bằng lý thuyết xác suất.
- Từ công ty đoán giá chứng khoán đến hợp tác xã đánh đề
- Khi những con giun đất hiển linh
- Vượt định kiến bằng Lăng Ba Vi Bộ
Hội viên hội xu ngửa đã có mô hình sai vì họ khái quát hóa từ một vài “mẫu” địa phương. Nhiều định kiến xuất phát từ cùng một lỗi như thế. Ai đó gặp vài anh Việt Kiều rồi kết luận Việt Kiều ở Mỹ làm nails đánh bài. Người khác gặp vài anh du học sinh rồi kết luận du học sinh Việt Nam ở bẩn và không biết xem bóng bầu dục. Thử tưởng tượng Rowling kết luận, sau 12 lần bị từ chối, rằng Harry Potter sẽ không bao giờ được nhận xuất bản.
Những đồng xu trong vương quốc NN được ném độc lập với nhau. Trong cuộc sống chúng ta thường gặp các đồng xu xâu lại với nhau thành chuỗi bằng một sợi dây vô hình nào đó. Người Bắc có nhiều bạn bè người Bắc, Người Nam có nhiều bạn bè người Nam, họ giúp nhau thắt chặt những định kiến vùng miền. Kết quả của đồng xu kế tiếp “correlate” chặt chẽ với đồng xu trước. Gia đình ba mẹ tin vào chiêm tinh học sẽ tiêm nhiễm cho con niềm tin này. Đồng xu của em bé vừa ra đời đã có mặt nặng mặt nhẹ.
Giả sử ta có một ly nước chanh, có đường ở dưới nhưng chưa khuấy lên, thì không thể nếm nước trên bề mặt (cho dù nếm cả ngụm) để kết luận là ly nước không có đường. Đầu tiên phải khuấy nó lên. Tiếc rằng, trên thực tế thì không thể “khuấy” Việt Kiều không làm nail và Việt Kiều làm nail rồi mới làm bạn ngẫu nhiên với họ. Nhưng điều có thể làm là nếm ly nước ở nhiều chỗ: bên phải một cái, dưới đáy một cái, bên trái một cái, v.v. Phương pháp này trong lý thuyết xác suất gọi là phương pháp Monte Carlo. Nhưng làm bạn với Việt Kiều Cali, New York, Chicago, Ithaca, v.v. một cách ngẫu nhiên như thế cũng rất khó vì giới hạn Vật Lý. Có thể phần nào giải quyết tình trạng này bằng Markov Chain Monte Carlo, gọi nôm na là Lăng Ba Vi Bộ.
- Được làm vua, thua làm … chú thích
Một phần không nhỏ những gì diễn ra trong cuộc sống và xã hội là kết quả của sự ngẫu nhiên (NN). Trong một miền hỗn mang to lớn, nếu nhìn vào một góc nhỏ nào đó ta có thể tìm được một trật tự nhất định. Trật tự đó chẳng có ý nghĩa gì ghê gớm.
Không thể đánh giá con người hay sự vật/việc chỉ dùng kết quả thành bại được. Sẽ là một lỗi logic cơ bản nếu bài này kết luận rằng tất cả thành bại đều do ngẫu nhiên (vì các loại ví dụ kể trên chỉ là một số đồng tiền ngửa ủng hộ luận điểm này!!!). Dĩ nhiên tài năng có ảnh hưởng đến kết quả, nhưng con người có xu hướng đánh giá thấp vai trò của sự ngẫu nhiên.
Sẽ có ít định kiến hơn nếu chúng ta hiểu ý nghĩa của xác suất, không bước trên lối mòn định sẵn mà cần “Lăng Ba Vi Bộ” tìm Thiên Nga Đen.
Nếu thi thoảng có gặp nhiều xu sấp, thì không nên gia nhập hội xu sấp ngay. Đây là lý do tại sao những người kiên trì thường thành công, thiên tài có thể “tu luyện” được. Ngược lại, Einstein cảnh báo rằng: “định nghĩa của sự điên rồ là làm một thứ lập đi lập lại mà mong đợi kết quả khác nhau“.
Cuối cùng: thế nhỡ đâu tất cả những gì nhân loại chứng kiến/đo đạc được cho đến nay đều là xu ngửa thì sao? Nhỡ đâu ba định luật Newton và sự tiến hóa sinh vật cũng là xu ngửa. Đây là vấn đề qui nạp (induction) của David Hume, vượt quá khuôn khổ bài viết. Rất hy vọng có thể quay lại đề tài này trong một bài viết tới.
Mỗi sáng chủ nhật, bạn nhận được một email từ công ty Đoán Giá Xì Tốc Inc. dự đoán giá chứng khoán của AT&T tuần tới sẽ tăng hay giảm. Email này để minh chứng là họ nói đúng, và nói với bạn rằng nếu bạn trả cho họ 100USD, họ sẽ gửi dự đoán tuần kế tiếp cho. Hơn thế nữa, công ty Đoán Giá Xì Tốc Inc. sẽ bồi hoàn toàn bộ 100USD nếu họ đoán sai. Hấp dẫn chưa?
Bạn chưa tin tưởng lắm, vì sợ họ lừa đảo gì đó. Tuần sau, bạn thấy họ đã đoán đúng tuần trước, và lại nhận được một email y chang như thế. Họ đoán đúng liên tục 7 tuần liền! À ha. Chắc công ty này (CEO tên là NQH) phải sở hữu thiên tài đoán giá xì tốc. Đến đây thì bạn tin sái cổ. Xác suất đoán ngẫu nhiên mà trúng 7 lần liên tục là 1/128, rất thấp!
Công ty đó có “thiên tài” thế này. Tuần đầu tiên họ gửi email đến 128 người, một nửa số đó đoán stock tăng, một nửa đoán stock giảm. Tuần sau họ chỉ gửi email đến 64 người mà lượt email đầu đã đoán trúng! Cứ thế 7 tuần liền. Dĩ nhiên, họ không chỉ gửi ra 128 emails mà sẽ gửi 128 triệu email. Nếu chỉ 1/100 số người nhận “7 lần đoán trúng” này bị lừa, cho họ 100USD, thì họ đã kiếm được 10 triệu USD trong 7 tuần. Chẳng qua, bạn tin “thiên tài” của họ vì bạn chỉ có bằng chứng “khẳng định” cái thiên tài đó mà không biết về các bằng chứng phủ định. Tất cả các thành viên hội xu ngửa trong vương quốc NN đều mắc phải lỗi này, gọi là lỗi “thiên kiến khẳng định” (confirmation bias).
Báo Tuổi Trẻ ngày 30/8/2008 đưa tin sau đây:
TT (TP.HCM) – Chiều 30-8, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự xã hội (C14) – Bộ Công an đã tống đạt quyết định khởi tố bị can và đồng loạt thực hiện lệnh khám xét nhà riêng, bắt tạm giam sáu người về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Các đối tượng này là những mắt xích quan trọng trong đường dây lừa đảo kết quả xổ số kiến thiết (XSKT) có qui mô trên toàn quốc vừa bị lực lượng C14 phối hợp với Công an tỉnh Quảng Bình triệt phá vào tháng tám vừa qua. Trước đó đã có bốn người khác liên quan trong đường dây này bị khởi tố, bắt tạm giam cùng hành vi lừa đảo. Theo điều tra, những người trong đường dây này đã mạo danh người của công ty XSKT các địa phương, khu vực trên toàn quốc, hằng ngày gọi điện thoại cho hàng ngàn người ở khắp các tỉnh thành và cho mỗi người một con số. Chúng quả quyết đó là số “trúng” do công ty XSKT “làm” và yêu cầu người được cho nên mua (vé số) hoặc đánh đề lô số đó. Cứ mỗi tên trong đường dây có nhiệm vụ điện thoại hơn 100 người/ngày và cho mỗi người một số theo thứ tự từ số 00 đến số 99.
Năm 1986, phi thuyền Viking I bay quanh sao Hỏa chụp ảnh. Qua vùng Cydonia phi thuyền này đã chụp được một vùng đồi núi mà dưới bóng sáng tối trong giống mặt người (giống một Pharaoh Ai Cập). Ảnh này lại được các conspiracy theorists vẽ ra đủ thứ lý thuyết lăng nhăng cộng với cả phim ảnh và talk shows. Dưới đây lả ảnh chụp hồi 2001:
Các nhà khoa học ở NASA thấy thích thú về bức ảnh … rồi thôi, vì họ có nhiều việc quan trọng để làm.
Trong một mớ hỗn mang rộng lớn, bao giờ cũng có các góc nhỏ có một trật tự nào đó. Hiện tượng này xuất hiện rất nhiều trong phương pháp xác suất, theo nghĩa của Paul Erdos, khi ta chứng minh rằng trong một không gian mẫu đủ lớn thì các local patterns sẽ tồn tại. Nhìn mãi lên mây sẽ thấy một số đám mây trông giống con rồng, con chó, con … giun đất. Không hiểu tại sao đến bây giờ người ta không viết truyền thuyết về con giun đất hiển linh.
Trong mớ hỗn mang nhân quả của hiện tượng ấm toàn cầu, cái “trật tự” cướp biển giảm làm tăng nhiệt độ quả đất không dùng để kết luận ra cái gì được hết!
63 Comments
Nếu vậy, buồn buồn em lập một cái hiệp hội Dã Tràng và Dã Nhân, tiếp nhận hội viên gồm những người thích làm chuyện ruồi bu và những người tuy là đi đứng thì bằng hai chân nhưng thiệt ra thì chưa tiến hóa đầy đủ (đặc biệt là về não), em nghĩ chắc có nhiều người tham gia lắm anh (chú) Hưng hả, hy vọng là có thể thu hút được nhiều nhân tài trong cái hiệp hội xu xấp và xu ngửa qua tham dự…
Còn vụ vượt định kiến bằng Lăng Ba Di Bộ, thì em e rằng khó, tại vụ lấy mẫu ngẫu nhiên kiểu đó nhiều khi có muốn khách quan cũng không được, khi mẫu chứa những đối tượng thuộc nhóm làm nails nhiều hơn nhóm không làm nails phổ biến hơn, và cũng giống như vụ mấy con khỉ vậy, nếu anh muốn vượt qua cái định kiến bằng Lăng Ba Di Bộ bằng cách chạy lung tung, nhiều đường để cho đối phương không biết mình đang ở khúc nào (dạng như đa kênh multi channel) thì em nghĩ cái mẫu (sample) của anh chắc cũng phải bự cỡ … 2 triệu con khỉ mới giải quyết được vấn đề là định kiến có đúng hay không!
Mẫu ít quá, thì cho dù mình luyện được tuyệt đỉnh của Lăng Ba Di Bộ thì e rằng thống kê cũng khó chính xác! Và làm sao bây giờ, khi mà những người thuộc nhóm làm nails nhiều quá, tràn lan, đi đâu cũng thấy, về Việt Nam hằng hà sa số, ai nhìn cũng thấy còn trong khi nhóm không làm nails thì lại kín cổng cao tường, khó tiếp xúc? Cái mẫu mình đang khảo sát lúc này vô tình trở thành khiếm khuyết (bias) một cách tự nhiên… có muốn thọc cái muỗng vô khuấy cho đều ly nước chanh cũng khó à.
Bài này anh Hưng viết hay quá, sâu sắc mà cũng không đến nỗi khó hiểu hoặc cực đoan.
Bài này của anh viết sâu sắc mà văn phong cũng lạ, đọc được nửa bài mà vẫn mơ hồ về chủ ý của anh. Cái ý sự nhận định là do các mẫu cục bộ gây ra để rồi kết luận đến tổng thể xét theo các khía cạnh về định kiến có lẽ có phương hướng phê phán. Nhưng về khoa học và nhận thức mà nói, phải chăng những gì mình hiểu biết được về thế giới cũng là 1 điều gì đó cục bộ. Thuyết tương đối của Enstein phản bác lại 3 định luật Newton, sự nghiên cứu trên chuột bạch rồi phán xét trên con người, các mẫu phân tích thống kê dựa trên 1 vài mẫu cơ sở, … đều là các ví dụ về sấp ngửa. Có điều trong 1 hoàn cảnh nào đó, với những điều kiện cụ thể của nó, việc sấp hay ngửa là có thể chấp nhận được, và đôi khi cũng phải chấp nhận nó thì mới biết còn 1 cái khác cũng đang sấp ngửa như mình.
Toi cung thay anh Hung viet that hay, luon la nhu vay
@Demifantasy: Theo toi chua chac con nguoi tien hoa da co nao tot hon nguoi nguyen thuy hoac con vat dau ban a. Theo mot so ton giao thi cang ngay con nguoi cang kem di day. Theo cach “nem nuoc chanh ma khong nguay” hoac trong “khong gian mau nho” toi thay rat nhieu nguoi khen ngoi nang khieu am nhac cua tre em Chau Phi
Bác Hưng viết bài này rất thú vị và hóm hỉnh
Dân máy tính đi bình luận xã hội cho nên sai (chứng minh sai bằng phản ví dụ, chứ không phải sai theo nghĩa sai hoàn toàn, nếu theo fuzzy logic thì phải nói là có nhiều điểm sai) là đúng rồi. Có thể ngâm cứu thêm thuật toán (social) Agent programming/simulation hoặc đọc thêm về social psychology để nhìn từ một hệ qui chiếu khác, kiểu như đổi từ Decarte (viết đúng không nhỉ?, hay de Carte?) sang trục xoay, hoặc đơn giản là di dời điểm gốc để nhìn lại các sensitive points trong lập luận.
Cảm ơn bác Thái Linh. Lâu quá không “gặp” bác
.
Cảm ơn các bác khác đã đọc bài và bình loạn.
Tu Lang Ba Vi Bo bac Hung kiem o dau ma hay vay? Bai nay rat thu vi, dac biet voi ai co mot chut background ve xac suat thong ke.
Doi voi toi thi Lang Ba Vi Bo dung la mot general mechanism co trien vong de dat duoc automated intelligence. Vi no vua don gian, tu nhien, vua hieu qua. Tuy nhien no khong phai la panacea.
Su dung LBVB mot cach mu quang thi khong di den dau. (Vi du, co the xem tao hoa phai chay Lang Ba Vi Bo mat hang ty nam de co duoc trang thai cua the gioi ngay nay). Voi cac van de cu the thi can phai su dung structure cua the gioi quan hien tai cua chung ta.
Lien he giua LBVB va computational complexity va phase transition rat hay, sau sac cua computation va modeling/learnability va stat physics [cf. Alistair Sinclair et al's papers, Yuval Peres et al's papers]
Thanks bác Long. Vậy bác chưa đọc Lục Mạch Thần Kiếm của Kim Dung hả? Lăng Ba Vi Bộ là một môn khinh công Đoàn Dự học được. Ý tưởng của LBVB hao hao MCMC.
Con khỉ gõ được Hamlet thì vẫn là con khỉ
Hay quá. Sâu sắc quá. Em tình cờ bắt gặp. Mong thường xuyên được đọc bài của anh.
Cho đến khi đọc xong Black Swan (do đọc review của anh), rồi đọc lại bài này em mới hiểu được phần nào ý tưởng anh đưa vào bài viết. Qủa thật với suy nghĩ cụt lủn của một anh nông dân sống ở đất nước khác NN, thì định kiến luôn là thứ chi phối khá nhiều. Em bàn luận vấn đề này rất say sưa với vài cậu bạn, anh mang lại nhiều sắc thái cho cuộc nói chuyện bình thường của bọn em.
Cám ơn anh rất nhiều.
Chào bác Hưng,
Nhân đọc bài phản biện về tính xác của tử vi và bài báo về astrology của bác đăng tôi có ý kiến như thế này. Tôi nghĩ là mọi người hiểu sai về tính chính xác của tử vi. Không đo tính chính xác bằng đo đo correlation bằng cách như vậy được. Do 1 trong 2 nguyên nhân:
1) 100 đặc điểm được chọn vẫn ít, nên không cho kết quả chính xác. Giả dụ tử vi có 300 đặc điểm cơ bản, nhưng bác chỉ chọn 100 số đấy thôi.
2) Tính chính xác của tử vi không đồng đều với mọi bản tử vi. Giả dụ tổng cộng có khoảng hơn 1 vạn bản tử vi, nhưng 80% trong số đó có độ chính xác từ 50-80%. 20% còn lại độ chính xác thấp dưới 50%. Nhưng nếu giờ sinh bác chọn để test lại rơi vào 20% độ chính xác thấp, không vượt qua được test, thì dĩ nhiên bác nhận được kết quả không có correlation với bất kỳ thuộc tính nào.
Chào bác NKD,
Tôi đồng ý với Carl Sagan rằng “Extraordinary claims require extraordinary evidence”. Cái burden of proof không thuộc về tôi bác ạ. Nếu bác thấy họ test sai hypothesis nào thì bác (đại diện cho trường phái astrology) có trách nhiệm phát biểu hypothesis chính xác, cung cấp bằng chứng và thực hiện test cho đúng, rồi công bố để lập lại thí nghiệm.
Tôi cũng rất thích một phát biểu của von Neumann mới đọc được hôm qua: “with four parameters I can fit an elephant, and with five I can make him wiggle his trunk”
Tôi chỉ muốn đưa ra 1 lời giải thích với bác vì sao test đấy không phủ nhận được chính xác của tử vi. Tôi cũng là người tìm hiểu tử vi lâu năm nên tôi biết, 30-40% số người đi xem tử vi bị đuổi về ngay từ vòng gửi xe, bởi vì kiểm tra 1 vài chi tiết các thầy bói đã thấy quá ư sai lệch so với cuộc đời thật của họ. Tất cả nhóm người này bị kết luận cùng một câu là “Sai giờ sinh”.
Nếu muốn test một cách nghiêm túc thì phải test 1 số lượng đáng kể trong hàng vạn giờ sinh khác nhau đấy chứ không phải là test 1 giờ sinh với vài nghìn mẫu rồi kết luận cho hàng vạn giờ sinh khác nhau.
Để kiểm tra hàng vạn giờ sinh thì khó. Tuy nhiên, tử vi nổi tiếng nhất là ở tổ hợp vị thế của Sao. Bởi vậy có thể kiểm tra theo một số tổ hợp.
Ví dụ, có câu phú:
“Những người bất hiển công danh
Ấy là Nhật Nguyệt đồng tranh sửu mùi”
Có nghĩa là những người có sao Thái Dương Thái Âm cùng ở 1 cung (Sửu hoặc Mùi) là những người bất toại chí và không thành đạt. Như vậy thì có thể lấy hàng nghìn mẫu dựa trên những người có cách như vậy ở các giờ sinh khác nhau, và test.
Nhưng đây cũng chính là cách mà xưa nay các thầy ở trình độ thượng thừa là những người viết sách tử vi vẫn làm. Họ tự sưu tầm hàng trăm bản tử vi khác nhau nhưng có cùng đặc điểm là 1 tổ hợp sao nào đó rồi tìm kiếm những điểm chung của số mệnh.
Tôi nghĩ đây là một hypothesis có thể test được, nhưng đầu tiên bác phải định nghĩa (quantitatively) thế nào là “bất toại chí” và thế nào là “không thành đạt” đã. Sau đó thực hiện một double-blind test là xong.
Trong bài tôi có viết “Trong một mớ hỗn mang rộng lớn, bao giờ cũng có các góc nhỏ có một trật tự nào đó.” Sự tồn tại của một trật tự như thế không đủ đế kết luận qui luật. Khi có 300 đặc điểm (con số bác cho) thì việc tìm ra correlation không khó khăn gì. Chỉ có 2 features sấp ngửa mà đã có correlation rồi. Giảm cướp biển không chắc đã “dẫn đến” ấm toàn cầu. “Nhật nguyệt đồng tranh Sửu Mùi” không nhất thiết dẫn đến “bất toại chí + không thành đạt”. Phải control biến, tính p-values, v.v., và phải có một plausible mechanism.
Định nghĩa “bất toại chí hoặc không thành đạt” thực ra dựa trên phỏng vấn trực tiếp. Nghĩa là chủ nhân của các bản tử vi đó tự cho rằng họ là người BTT hoặc KTD.
Đây chính là cách các ông viết sách tử vi làm test, mặc dù có thể không nghiêm ngặt như phỏng vấn thực sự. Nghĩa là họ thu thập hàng trăm bản tử vi và đối thoại trực tiếp với từng người đấy.
Chính vì vậy Tử vi có cơ sở khoa học. Các sách hướng dẫn tử vi thực ra có hiệu chỉnh thay đổi qua từng thập kỷ.
@bác Hưng: Câu nói của von Neumann thì có gì khác occam’s razor etc? Chắc bác thích vì nghe sinh động.
@Nkd: Có vài định lượng đơn giản có thể chỉ ra pittfall cho một số lập luận của bạn Nkd.
– Một mô hình cần 100–300 biến (features) thì nói chung phải cần exp(100) mẫu dữ liệu mới có thể học được dự báo được nếu mô hình đủ độ phức tạp. Rõ ràng là đây là con số lớn hơn cả số atom trong vũ trụ, nên nói rằng tồn tại một mô hình như thế là vô nghĩa, vì không thể học được nó.
– Mô hình đơn giản nhất (đó là mô hình tuyến tính) cũng phải cần tối thiểu một số lượng data tương tự (tuyến tính với số biến) thì mới học được. Cho nên nếu một mô hình có 20 features mà dùng khoảng 100 mẫu dữ liệu để fit thay vì 2^20 chẳng hạn, thì chỉ có thể học mô hình đơn giản ở mức tuyến tính mà thôi. Không thể phức tạp hơn được. Dân TV chắc không ai thích nói rằng mô hình của mình kỳ thực chỉ là tuyến tính đối với một function space nào đó (được định nghĩa bởi các tổ hợp bộ sao), vì thế e là tầm thường quá.
Về TV càng tìm hiểu tôi càng thấy substance thì ít mà bogus thì nhiều. Xin thêm vài cảm nghĩ “random” trên quan điểm KHMT và XSTK
– Phải phân biệt: (1) Sự tồn tại một mô hình lý thuyết TV vs. (2) có xây dựng được chúng hay không vs. (3) việc một người khả năng tính toán thế nào thì có thể dự báo (bói) bằng (mô hình) TV (của mình).
Tôi thấy nhiều người lẫn lộn giữa ba cái này. Đặc biệt là dân practitioners về TV. Tôi không biết (1) có đúng không. Cái này nói truyện trời ơi vật lý lượng tử rồi lý thuyết dây nghe đều có lý
Kể cả (1) đúng thì cũng phải hiểu (2) và (3) thế nào để tránh ngụy biện. Sau đây, giả sử (1) đúng, để nói về (2) và (3), là thứ mà tôi có biết một chút. (2) và (3) có thể hiểu theo quan điểm statistical theory và computational complexity. Tôi sẽ argue là có nhiều “bằng chứng”(2) và (3) không khả thi, cho nên (1) có đúng hay không có ý nghĩa.
– Quantization ra k=12 giờ là reasonable (nếu tồn tại một lý thuyết TV, thì phải tồn tại một mô hình “tốt” cho quantized data, cho dù có bị information loss). Tốt ở đây theo nghĩa có thể dùng để dự báo cho mẫu dữ liệu mới với độ chính xác lớn hơn mức tương ứng của zero-entropy về thông tin. Cho nên những claim là quantize ra 12 tiếng không hữu dụng là nonsense (và “trốn tránh trách nhiệm”).
– Về độ phức tạp mô hinh thì khi quantize ra 12 giờ thế này rồi học chúng không phải khó. Ngay cả trong trường hợp này, tôi chưa thấy một vị nghiên cứu TV nào cho ra một kết quả định lượng cho thấy mô hình TV của mình có khả năng dự báo thực sự cả. –> perhaps nobody has it, even if such a model exists
– Tôi chẳng thấy lý thuyết TV không có gì bí ẩn đứng trên quan điểm học thống kê. Tụi tôi xây dựng mô hình mới cho dữ liệu suốt thậm chí có hàng trăm features, không khác các vị nghiên cứu TV là bao
Chỉ khác là có định lượng và lý thuyết chắc chắn, và nói chung không dám claim hồ đồ như nhiều vị nghiên cứu TV. Mấy bộ sao chẳng qua là các sufficient statistics của mô hình. Nếu mô hình đủ thú vị (độ phức tạp trên mức tuyến tính chẳng hạn) thì học chúng rất khó vì 2 lý do: (1) phải có số dữ liệu cực lớn trên mức tuyến tính và (2) phải có khả năng tính toán siêu phàm mà một practitioner bình thường của TV khó lòng có được, phải cần đến tốc độ xử lý của máy tính. Mô hình TV có thể evolve vài trăm năm nay, nhưng evolve thế nào thì không rõ, tù mù và không được cải thiện bởi dữ liệu mới. Nếu bác nào biết, xin cho biết cách nó được cải thiện như thế nào? (Để đối chiếu, các mô hình vật lý hay sinh học được evolve thế nào, từ đơn giản đến phức tạp, đều được document rất rõ ràng; các mô hình đơn giản cũng có giá trị dự báo)
– Học mô hình TV thì có thể khó, nhưng test các mô hình TV đang có hiện nay thì chắc là dễ, vì có rất nhiều người claim là giỏi TV, tính toán một hồi rồi ra kết quả. Điều này chứng tỏ mô hình TV cũng không thể phức tạp về computational complexity được. Vậy mà chưa có ai công bố đánh giá về mô hình TV của mình một cách định lượng quy củ –> perhaps these models don’t work at all.
– Nhiều người hay claim là có một tập con của sample space mà khả năng dự báo cao, ai ra ngoài tập đó thì tính dự báo thấp. OK, nếu quả vậy thì cũng đáng ghi nhận, nếu tập con này có measure > 0. Nhưng tôi chưa nghe vị nào chỉ ra cái tập đó là tập nào, chứ chưa nói là chứng minh được tập đó có measure > 0 –> perhaps they don’t exist either.
Hi bác Long, thanks for the comment. Đúng là tôi thích quote của Neumann vì nghe rất tếu chứ không phải vì nó mới, chỉ là Occam’s Razor thôi.
Cám ơn bác Xuân Long đã cho ý kiến “chỉ đạo”
Thực ra thì năng lực toán học cho chí kiến thức về KH thống kê của tôi đều kém các bác nhiều, cho nên tôi chỉ có ý định bổ xung một vài điều tôi cảm thấy không chính xác thôi.
1) Tôi bỏ qua ý kiến 100 với 300 thuộc tính, đấy chỉ là 1 ý kiến bốc đồng ban đầu.
2) Những người nói rằng tìm hiểu tử vi lâu năm đều là những người học cách bói chứ không phải là nghiên cứu tính khoa học của nó. Có một số nhà toán học hẳn hoi cũng viết bài này bài khác, tuy nhiên tôi nghĩ là họ không có hiểu biết đầy đủ về thống kê nên chẳng nêu được cái gì ra hồn.
Tuy nhiên tôi phủ nhận cách nghiên cứu về chiêm tinh phương tây cho TV vì những lý do đã nêu.
Tôi không nghĩ độ phức tạp tính toán của TV cao, nhưng khó khăn là thu thập data thôi bác ạ. Chưa có ai thực sự làm việc này.
Tập con có khả năng dự báo cao mà bác nói tôi nghĩ có thể là tập “Các câu phú đoán về các Tổ hợp chuẩn” được ghi ở các sách dạy tử vi. Nghĩa là các Tổ hợp mà nếu xuất hiện trong bản tử vi nào thì luận ngay ra lời giải. Có khoảng vài trăm Tổ hợp như vậy.
Chính vì vậy nên tôi nói có thể lấy 1 tổ hợp kiểu như vậy, “Nhật nguyệt đồng lâm sửu mùi” làm 1 đặc điểm để test.
Ngoài ra, vô số những phán đoán khác được dựa trên cảm hứng của thầy bói, chỉ dựa trên vị trí của 1 sao mà thôi.
À mà tôi quên mất. Mô hình 100 thuộc tính/đặc điểm chính là cái test trong paper astrology của bác Hưng trích dẫn đấy chứ. Tôi chưa xem kỹ nó là cái gì.
Thực ra là họ test từng đặc điểm đơn lẻ, chứ không phải là tổ hợp của 100 đặc điểm nên chẳng có vấn đề gì về số mẫu quá lớn cả. Mà test kiểu ấy 100 được thì test 300 cũng được.
@NKD: Bác nhầm giữa input features và statistical outcomes. Bác Long nói về input features.
Tôi cũng nói về Input features chứ. Dựa trên cái đoạn này của bác này:
“Họ đánh giá khoảng 100 đặc điểm, bao gồm chỉ số IQ, nghề nghiệp, sức khỏe tinh thần, khả năng nghệ thuật, toán học, khoa học, thể thao, khả năng đọc, viết, vân vân. Đây là tất cả các đặc điểm mà chiêm tinh học khẳng định có thể “đoán” dùng hồ sơ khai sinh.”
Tôi mới bảo là có thể 300 đặc điểm. Có lẽ bác Long tưởng là phải test đồng thời 100 đặc điểm này. Nhưng thực ra là làm 100 cái test riêng lẻ.
Mấy cái đó đều là output features bác ợ. Input features lấy từ “hồ sơ khai sinh”.
Thế thì có sự hiểu lầm ở đây, bởi vì tôi nói về 100 cái này. Bác gọi đấy là output cũng được, nhưng tôi gọi đấy là input của phương trình phải test. Trong bài có chỗ nào 100 nữa đâu???
Nhân thể, tôi cũng khá thắc mắc bởi vì có vẻ như nhiều trí thức trẻ được đào tạo ở nước ngoài không thích tin vào các thể loại tử vi, bói toán. Bác Hưng thì có bài “hội chứng xu ngửa”. Bác Long thì bảo TV có nhiều bogus. Trong khi đấy các thầy giáo dạy xác suất thống kê ở trường kinh tế tôi biết: thầy Ninh, thầy Cao Văn, thầy Thái Thanh Sơn đều mê mẩn tử vi, bói toán. Các prof Vật lý cũng vậy. Bác Nguyễn Triệu tú, bác Ái Việt (viện trưởng viện vật lý) đều là các tay tử vi tướng số cự phách trên giang hồ, nhiều người biết tiếng. Cả hai bác này đều từng xem tử vi cho tôi. Họ không có ý định kiểm tra về tính khoa học của TV, có lẽ vì niềm tin của họ là điều đương nhiên.
Đành là họ là prof ở trong nước thôi chứ không được như các bác. Nhưng tôi không nghĩ khả năng tư duy của họ có vấn đề.
Vấn đề duy nhất ở đây là có lẽ các bác chưa thực chứng, nên độ hoài nghi cao, và chỉ quan tâm đến những paper chứng minh TV bói toán vô giá trị. Tôi nhớ đọc được ở đâu đó trên mạng này bác Hưng đề cập đến kỹ thuật đọc nguội khi đề cập đến hiện tượng ngoại cảm, kiểu như gọi hồn. Có phải thế không nhỉ???
Tôi nghĩ các bác nên đi xem tử vi, bói toán, gọi hồn của mấy ông bà nổi tiếng nhất VN. Không những xem cho mình mà 1 vài người thân của mình nữa (bởi nếu chỉ xem 1 lá số có thể rơi vào nhóm “không xem được tử vi”-theo cách nói của các thầy TV).
Chừng nào các bác thấy kinh ngạc vì những phán đoán của TV, bói toán, tôi nghĩ các bác sẽ có động lực để nghiên cứu những cái này một cách nghiêm túc hơn, thậm chí say mê những thứ này. Chỉ khi kiểm chứng thực tế, các bác mới thấy không thể có chuyện đoán bừa mà nói đến mức như vậy được. Trước đây có thời gian khoảng 6-7 năm, tôi đi xem tử vi thường xuyên. Thế mà có những khi thầy bói khẳng định tôi sẽ bỏ việc, năm ấy, tháng ấy gia đình có đại tang, tôi bị tai nạn. Hoặc cả đời tôi chẳng bao giờ mất cắp, nhưng năm ấy-tháng đấy thầy khẳng định tôi bị mất cắp. Tất cả đều xảy ra đúng như vậy.
Prof vật lý Trần Phương cũng là người không thích tin vào các trò tâm linh, ngoại cảm “nhảm nhí”, cho đến khi cô Phan Thị Bích Hằng giúp ông ấy tìm lại được mộ em gái. Sau đấy, ông ấy trở thành tín đồ cuồng nhiệt của tâm linh, ngoại cảm. Có rất nhiều khác cũng thay đổi thái độ 180 độ như vậy sau khi đã thực chứng, dĩ nhiên với những thầy bói hoặc các nhà ngoại cảm giỏi.
Tôi cũng hiểu theo ý bác Hưng nói khi test các mô hình TV. Nôm na, có thể tưởng tượng một hàm xác suất điều kiện P(A, B, C | D). D là ngày tháng năm sinh chẳng hạn. Còn A, B, C là các features tùy ý, như năng lực bản thân, và cả thông tin nhân thân. Khi test thì có thể người ta test những liên hệ được induce bởi mô hình trên, ví dụ như P(A|D), hay P(B|D). Đôi khi người ta có thể dựa vào điều kiện các tập con xác định bởi B và C và D để infer A được tốt hơn. Sự phức tạp của mô hình phụ thuộc vào cả cardinality của A, B, C và D, cũng như structure của hàm xác suất liên quan để “tổ hợp” các giá trị của cả A, B, C và D.
Nói chung khi test một mô hình như trên, chọn cái gì là inputs hay outputs cũng được, điều này không liên quan với việc mô hình phức tạp thế nào và có học và sử dụng được không. Nên nhớ, trên đây tôi chỉ nói đến hàm xác suất cho một cá nhân. Nhưng thực ra các mô hình TV mà tôi nghe nói hoặc đọc qua còn kinh hãi hơn nhiều. Mô hình joint giữa các cá nhân với nhau. Cho nên phải hiểu là mỗi cá nhân x thì có P(A_x, B_x, C_x | D_x). Nhưng lại có liên hệ các cá nhân, đặc biệt là nhân thân với nhau. Thậm chí ta đều biết là từ D_x có thể inference cho D_y, và từ đó A_y, B_y, C_y mà y là con cái của x và ngược lại. Tóm lại là một mạng nhện các xác suất được nối với nhau vô cùng phức tạp.
Cá nhân tôi chưa biết một mô hình TV phức tạp nào nên cũng không dám lạm bàn. Tôi quan tâm đến statistics và rất thích khi xem cái bài về chọn nghề nghiệp statistics của bác Long bởi vì tôi cũng đang dò dẫm học các lập mô hình econometrics để viết paper của mình. Lăng Ba Vi Bộ chúng tôi học hết rồi đấy, (vừa rồi tôi học 4 học kỳ về econometrics, thực ra là statistics) nhưng bây giờ mới có thời gian đọc để hiểu các ứng dụng trong các paper, cho nên vẫn chưa đâu vào đâu. Hẹn với bác Long khi nào tôi viết xong paper, tôi sẽ nêu cái mô hình TV của tôi một cách cụ thể và chính xác hơn.
Thực ra, khó khăn nhất là thu thập data thôi bác ạ, cho nên chả mấy ai có ý định làm. Ở phương tây nhiều phương tiện hiện đại và lại có project chứ ở phương đông thì chẳng có tổ chức nào quy củ đầu tư làm chuyện này.
Tuy nhiên cách làm của phương tây đòi hỏi 1 dự án quá dài hơi. Bởi vì họ bắt đầu dự án bằng cách thu thập các bản TV cùng giờ sinh, với đồng hồ đo chính xác. Làm như vậy rất khoa học bởi dựa trên lưu trữ số liệu chính xác của project. Nhưng mấy chục năm sau mới lấy các số liệu đó ra, kiểm chứng với cuộc đời thực của từng người trong sample.
Trong khi cách tiếp cận của các thầy tử vi phương đông để viết sách xưa nay khác. Bởi vì họ sưu tầm trong dân gian các lá số có thể có ngày giờ sinh, năm sinh khác nhau, nhưng có đặc điểm cùng 1 tổ hợp sao nào đó, (như ví dụ tôi đã kể: có Thái Dương-Thái Âm ở cùng cung Sửu ở Mệnh), rồi tìm kiếm những đặc điểm chung nhất về số phận trong tập hợp các lá số ấy. Những giờ sinh này cũng chỉ dựa vào sự khai báo của chủ nhân nhân lá số. Thông thường mỗi tổ hợp sao như vậy chỉ sưu tầm được khoảng vài chục lá số thôi, giỏi lắm là trăm lá số.
Tôi chỉ muốn hỏi bác cách thứ 2 như vậy có đáng tin cậy không??? Có gần gũi với khoa học thống kê hay không? Hay mẫu quá nhỏ, không đáng tin cậy.
Thực ra cách sưu tầm data này cũng có thể tiến hành ở bệnh viện, bởi vì có thể tính trước được những giờ sinh nào sẽ ra bộ sao ấy. Quá trình thu thập data nên diễn ra trong vài năm để đảm bảo chọn được nhiều giờ sinh khác nhau. Tuy nhiên, để kiểm chứng với con người thực thì vẫn đòi hỏi vài chục năm.