Từ một thí nghiệm sinh vật
Ngô Quang Hưng | 04 tháng 12, 2007 | 
Bản để in
Một thí nghiệm gần đây trong ngành cognitive science của nhóm Tetsuro Matsuzawa ở đại học Kyoto cho thấy những chú chimpanzees trẻ tuổi có trí nhơ ngắn hạn tốt hơn con người, ít nhất là tốt hơn 9 sinh viên Nhật tham gia thí nghiệm. Kết quả này sẽ được đăng trên tạp chí Current Biology ngày mai. Xem video sau đây, tôi chắc chắn là chú chimp này có photographic memory tốt hơn tôi rất nhiều!
1. Loại trí nhớ và phản xạ có điều kiện kiểu này là bộ skill set mà một số các video games rất thịnh hành đòi hỏi. Tetris chẳng hạn. Cho nên lần sau ai đó “chảnh” bằng cách khoe tài chơi non-strategic video games, bạn có thể cho họ xem clip trên 
2. Một trong những bài học quan trọng nhất tôi học được từ sinh vật học nói chung và thuyết tiến hóa nói riêng là: nhân loại chẳng có gì quá đặc biệt so với các chủng loài khác.
Nghiên cứu ở trên là về một khả năng của não, còn về đạo đức thì có một bài mới ở Time hay cực. Xin trích một đoạn có liên quan:
But even in animals, there’s something richer going on. One of the first and most poignant observations of empathy in nonhumans was made by Russian primatologist Nadia Kohts, who studied nonhuman cognition in the first half of the 20th century and raised a young chimpanzee in her home. When the chimp would make his way to the roof of the house, ordinary strategies for bringing him down—calling, scolding, offers of food—would rarely work. But if Kohts sat down and pretended to cry, the chimp would go to her immediately. “He runs around me as if looking for the offender,” she wrote. “He tenderly takes my chin in his palm … as if trying to understand what is happening.”
You hardly have to go back to the early part of the past century to find such accounts. Even cynics went soft at the story of Binta Jua, the gorilla who in 1996 rescued a 3-year-old boy who had tumbled into her zoo enclosure, rocking him gently in her arms and carrying him to a door where trainers could enter and collect him. “The capacity of empathy is multilayered,” says primatologist Frans de Waal of Emory University, author of Our Inner Ape. “We share a core with lots of animals.”
Qua ví dụ chú gorilla cứu em bé trên và vụ bảo mẫu dán miệng em bé 18 tháng tuổi đến mức liệt não, chúng ta có còn dám tự cho là chủng loài có “đạo đức” nhất chăng?
Trong phân bố sự thông minh của các chủng loài, chúng ta nằm ở phần đuôi trên, và điều kiện môi trường trong 3 triệu năm đổ lại đã “chọn” sủng ái chúng ta. Giống Khủng Long thống trị quả đất đến hơn 160 triệu năm. Bỗng nhiên, đến kỷ Cretaceous điều kiện môi trường không còn ưu ái chúng nữa. Chúng bị tuyệt chủng, nhiều khả năng là do một thiên thạch khổng lồ va chạm với quả đất. (Nguyên nhân chính của vụ tuyệt chủng hàng loạt kỷ Cretaceous–Tertiary thì vẫn còn được tranh luận.) Trong khi đó, Homo Sapiens chỉ thật sự thống trị quả đất trong khoảng cùng lắm là mười nghìn năm đổ lại. Khi đó chúng ta mới chuyển từ săn bắn hái lượm sang nuôi trồng và phát triển các nền văn minh.
Một trong những nền văn minh sớm nhất của nhân loại là nền văn minh Lưỡng Hà chỉ mới xuất hiện khoảng 6000 năm trước. Tiếc rằng bây giờ vùng đất này đang chịu nhiều khổ đau chiến tranh, phần lớn do bác Bush và các bạn bác ấy. Cùng thời với nó có các nền văn minh sơ khai quanh sông Nile (Ai Cập), Hoàng Hà (Trung Hoa), quanh vùng Lưỡi Liềm màu mỡ (giao với Iran nay), hay thung lũng Indus ở Ấn/Pakistan.
Kể cả đi ngược về lúc Homo sapiens xuất hiện ở Savana 200 nghìn năm trước, hay là xa hơn nữa, về lúc Homo habilis xuất hiện thì cũng chỉ là một tíc tắc dưới 3 triệu năm.
(Ảnh của Wikipedia.)
So với 160 triệu năm của loài Khủng Long thì chúng ta thật sự là muỗi mòng, chưa nói đến 4.5 tỉ năm của quả đất và 15 tỉ năm của vũ trụ. Chỉ ở trong Milky Way thôi đã có nửa tỉ ngôi sao. Mặt trời bé con của chúng ta là một ngôi sao rất thường thường bậc trung trong nửa tỉ ngôi sao của một galaxy bậc trung trong số cả trăm tỉ galaxies của vũ trụ.
(Ảnh của NASA. Click vào ảnh để xem cỡ lớn.)
Đến ngay bây giờ, ở trung tâm khoa học thế giới thế kỷ 21 như nước Mỹ, vẫn còn có rất nhiều người (hơn 50%) tin rằng thượng đế tạo ra nhân loại dưới 10 nghìn năm trước từ xương sườn anh Á Đàm và úm ba la ra vũ trụ trong 7 ngày. Đó là lý do mà những thứ phản khoa học như creationism và họ hàng intelligence design vẫn được nhiều người ủng hộ, bao gồm bác Bush nhà ta. Bọn họ còn đòi đem cái “lý thuyết khoa học” nhố nhăng này vào trường phổ thông. May mà ông chánh án ở Dovers là người có tư duy logic.
Nếu bạn còn có tơ tưởng gì về creationism hay intelligent design, tôi chân thành mong bạn tham khảo bộ phim tài liệu 2 tiếng này của PBS (xem online miễn phí), và ghé thăm talkorigins.org. Dĩ nhiên, đọc thêm một vài quyển sách của Richard Dawkins, của Carl Sagan, và của Karen Armstrong thì lại càng chí tuyệt. Vấn đề thượng đế của các đạo gốc Abraham là vấn đề sâu sắc hơn, xin phép để dịp khác.
Dài dòng như thế để nói rằng, nếu chúng ta khiêm cung hơn trước thiên nhiên vĩ đại, nếu chúng ta đừng xem chúng ta là cái rốn của vũ trụ, là “con ông cháu cha”, để rồi từ đó gượng ép nhũng niềm tin vô cớ và chém giết nhau vì một gã vô hình hay ý thức hệ vô bằng nào đó, thì may ra mới có thể tự cho là thông minh hơn chú chimpanzee ở trên. Còn như lịch sử nhân loại đến ngày hôm nay thì tôi buộc phải đồng ý với Bertrand Russell:
Fear is the main source of superstition, and one of the main sources of cruelty. To conquer fear is the beginning of wisdom, in the pursuit of truth as in the endeavour after a worthy manner of life
Cũng xin trích lại một email của tác giả Matsuzawa:
I simply say the fact:
Young chimpanzes are better than adult humans in a memory task.
The fact clearly tells that the human-animal dichotomy is wrong.
Human is a member of animal kingdom.
Even more, the dichotomy of human vs nature may be wrong.
Human is a part of nature.
We are connected to all the other creatures.
Please let people know the above site. See the 153 MB video clips. This is truth.
bài viết hay quá!
Có lẽ anh Hưng hơi khá cực đoan trong vấn đề niềm tin tôn giáo.
Em là một người theo đạo Thiên Chúa, và cũng là một người làm khoa học. Đúng là trong Bible có viết về việc Thượng Đế tạo ra Adam, nhưng ý nghĩa của Bible thường phải được hiểu theo nghĩa tượng trưng, chứ không thể hiểu một cách máy móc theo nghĩa đen được. Và liên quan đến ý nghĩa của Bible thì hiện nay vẫn còn nhiều tranh cãi. Đáng tiếc là một số người cực đoan lại dùng niềm tin tôn giáo để áp đặt lên người khác. Nói cho cùng, không có tôn giáo nào dạy người ta phải chém giết lẫn nhau cả, chỉ có con người tự làm điều đó !
Còn việc có tồn tại Thượng Đế hay một cái gì đó siêu nhiên đã tạo ra vụ trụ hay không thì khoa học không thể nào giải thích (và chứng minh) được. Giả sử như nếu cho thuyết Big Bang là đúng, thì vụ nổ được tạo ra do một khối vật chất khổng lồ ban đầu. Nhưng rõ ràng câu hỏi khối vật chất đó từ đâu ra thì khoa học không giải thích. Do đó, nếu cho rằng có một cái gì đó siêu nhiên đã tạo ra khối vật chất đó thì khoa học cũng không thể giải thích hay chứng minh được.
Còn về việc bảo vệ thiên nhiên và hòa bình trên thế giới thì em hoàn toàn đồng ý với anh Hưng. Mà hình như VN nhà ta là một trong những nước đứng chót bảng của ASEAN về môi trường…
Chào CVN,
Tôi sẽ cố viết một bài về quan niệm của tôi đối với khái niệm Abrahamic God trong kỳ nghỉ đông tới. Hy vọng lúc đó bạn sẽ thấy tôi không cực đoan về vấn đề niềm tin tôn giáo lắm. Còn về câu “không có tôn giáo nào dạy người ta chém giết nhau” thì tôi nghĩ chỉ đúng một nửa. (Xem Cựu Ước và Koran chẳng hạn.) Tôi rất hiểu rằng bạn không phải là người duy nhất vừa làm khoa học vừa là Christian. Cả Newton vĩ đại hay Francis Collins đều theo đạo. Tôi rất thấm câu này của Karen Armstrong trong quyển A History of God:
Tôi rất tôn trọng niềm tin của người khác, nhưng không vì thế tôi chấp nhận niềm tin đó là scientifically hay philosophically sound.
Có vô số thứ khoa học chưa hoặc không giải thích hay chứng minh được, nhưng như thế không có nghĩa là một tôn giáo hay chủ thuyết nào đó lại giải thích hay chứng minh được.
Quả là Việt Nam mình có thứ hạng rất thấp về bảo tồn môi trường.
Cái cây tiến hóa này hiện đại quá. Homo neanderthalensis có lẽ là người Neanderthal. Theo cây này thì Homo erectus không phải là tổ tiên trực tiếp của Homo Sapiens. Cái này phát hiện từ khi nào nhỉ ? Trước giờ em vẫn tưởng Homo erectus là tổ tiên trực tiếp của chúng ta. Phần gốc của cây có lẽ là Homo habilis chăng ? Thật thú vị khi thấy Neanderthal và Sapiens có 1 phần giao. Cái phần giao này từng là 1 bí ẩn lớn trong 1 thời gian dài trước khi các xét nghiệm DNA được thực hiện.
Bài triết “ní” 2.5-xu này của anh Hưng viết bao lâu thế? Hay phết.
2-xu comments của em.
1. Về các thí nghiệm chimp & các kết luận: Mới đầu xem cũng có vẻ thấy shock nhưng nếu em phản biện là thí nghiệm này chỉ là ngoại lệ không thể khái quát được thành kết luận như của họ thì tính sao? Hơn nữa họ intensively train bạn chimp để làm cái task đó trong khi mấy bạn humans chỉ được train để viết papers với comment trong blog KHMT. Em sẽ bị thuyết phục nếu họ làm thí nghiệm như sau: chúng tôi vào rừng (phân bố rừng theo địa lí) bắt 1000 con chimps, chọn 1000 đồng chí humans, lặp lại thí nghiệm và cho kết quả như cũ. Em rất không tán thành những kiểu khái quát hóa từ một sự quan sát con con. Vụ Kohls-chimp, em thấy bình thường, hồi trước em nuôi con chó Lài(giống chó miền Tây Bắc VN) từ lúc nó vài tháng tuổi, nó cũng an ủi em na ná như an ủi Kohts; ví dụ như lúc thất tình mặt buồn thiu con chó chạy xung quanh vẫy đuôi rồi cọ cọ cái mặt nó vào người em như bảo “Thôi đi chú Nguyên, gái gú là việc ngoài thân, paper deadline mới quan trọng, vui lên đê mà còn làm việc cống hiến cho tổ quốc”. Vụ chimp & đứa bé 3-tuổi thì nói như các cụ là “số đứa bé may quá & con chimp đó thuần tính”, làm gì mà big deal như anh Time viết.
2. Em cũng đồng quan điểm “rất tôn trọng niềm tin của người khác, nhưng không vì thế tôi chấp nhận niềm tin đó là scientifically hay philosophically sound.” nhưng rõ ràng là ở đời sống hàng ngày thỉnh thoảng chúng ta cũng mê tín 1 tí. Ví dụ như xây nhà ở VN chả hạn, trước khi động thổ bao giờ chả mời 1 ông thầy bói về cúng vái, chả khoa học gì cả nhưng làm thế để an tâm.
3.
Hello Nguyên,
0. Bài này viết mất khoảng 45 phút tối qua.
1. Bọn humans và bọn chimps (6 con, 3 già, 3 trẻ) được trained trong điều kiện tương tự. (Xem bài báo của họ dạng PDF.) Chín sinh viên Nhật được train đến 6 tháng trời vẫn không thắng được 3 chú chimps trẻ tuổi trong tác vụ này.
Tôi có thấy họ khái quát hóa gì đâu?
Tôi cũng có thấy bài của Time “make a big deal” gì đâu? Họ đưa ví dụ cho thấy con người không độc quyền “empathy”.
2. Cá nhân tôi không thích việc mời thầy cúng thầy bói về trước khi làm bất kỳ điều gì. (Không ít thân bằng quyến thuộc vẫn làm thế, và tôi luôn tỏ thái độ rõ ràng.)
Khái quát hóa theo ý em hiểu là từ email của tác giả viết
“Young chimpanzes are better than adult humans in a memory task.”
do đó
“The fact clearly tells that the human-animal dichotomy is wrong.”
Những thí nghiệm kiểu này cần phải được lặp lại bởi một nhóm nghiên cứu khác (funding opportunities here). Tất nhiên paper của nhóm Kyoto thì nên được đăng vì kết quả từ thí nghiệm của họ là thú vị.
Big deal ở đây “còn về đạo đức thì có một bài mới ở Time hay cực. Xin trích một đoạn có liên quan…:’ theo em hiểu là Time ám chỉ animals cũng có đạo đức.
Hello Sơn,
Tôi vừa xem tuần trước một phim tài liệu khác của PBS: Journey of Man, nhờ DNA họ trace lại nguồn gốc và quá trình di trú của nhân loại từ Châu Phi. Phim rất hay!
Hello Nguyên,
Tôi đồng ý nếu chỉ nhờ một thí nghiệm này thì không “clearly” cho thấy “human-animal dichotomy is wrong”. Tôi cho rằng ta nên hiểu phát biểu của ông ta trong ngữ cảnh tri thức của sinh vật học hiện đại, đặc biệt là về tiến hóa. Kết luận này hoàn toàn chính xác!
Chỉ riêng về giống great apes: có vô vàn các thí nghiệm về khả năng pattern recognitions, memory, sáng tạo dùng công cụ (đồ đá), social-organizational and hunting skills của bọn chimpanzees, gorillas, v.v. Nguyên tìm trên youtube có rất nhiều minh họa.
“Human so với chimpanzees” thì tương tự như “chimpanzees so với đám Hylobatidae” thôi. Chúng ta chỉ “đặc biệt” hơn chimps theo nghĩa “Chimps đặc biệt hơn Hylobatidae”. Còn khoảng cách Human-Chimp thì chỉ là epsilon so với Chimp-kiến lửa. Thế thì không có lý do gì xếp humans ra ngoài cái rọ “muông thú” trong đó có chimps và kiến lửa.
Bài của Time cho thấy chúng ta không độc quyền empathy, một trong những characteristic quan trọng của đạo đức.
Anh Hu+ng,
The^’ gio+’i trong khoa?ng 10. 20 na(m nu+~a se~ ra^’t la\ interesting 1) global warming, he^’t da^\u 2) technology tie^’n bo^. cho^’ng ma(.t - nano technology va\ dna-based technology DDu+’ng tru+o+’c su+. thay ddo^?i qua’ lo+’n nhu+ va^.y, to^i e ra(\ng so^’ ddo^ng ngu+o+\i se~ ca\ng ba’m cha(.c va\o nie^\m tinh to^n giao’o ho+n.
To^n gia’o dda’ng le~ ne^n la\ co^ng cu. tha’o mo+? su+. so+. ha~i. Nhu+ng tra’i la.i dda so^’ ti’n ddo^\ du\ng no’ dde^? che dda^.y su+. so+. ha~i. Fear kho^ng nhu+~ng la\ nguo^\n go^’c cu?a su+. me^ ti’n, no’ la\ nguo^\n go^’c cu?a dda.i dda so^’ human activities.
Ne^’u ra~nh anh thu+? ddo.c cuo^’n Awareness cu?a Anthony De Mello (http://www.amazon.com/review/product/0385249373/ref=pd_bbs_sr_1_cm_cr_acr_txt?%5Fencoding=UTF8&showViewpoints=1)
Anh Lương,
Anh có ý rất hay! Trí tuệ và tổ chức xã hội của đa số chúng ta có lẽ chưa in-sync với hiệu quả (và hậu quả) do các phát kiến khoa học kỹ thuật mang lại. Tôi sẽ đặt mua cuốn sách của De Mello. Cảm ơn anh đã giới thiệu.
Nhân tiện nói về khoa học và tôn giáo, không biết chú đã đọc cuốn hành trình về phương đông chưa?
http://www.thienlybuutoa.org/Books/HanhTrinhVPD/CoiVoHinh.htm
Ca’i na\y kho^ng pha?i la\ khoa ho.c (di~ nhie^n ro^\i
), va\ cu~ng kho^ng pha?i la\ to^n gia’o .
O+? dda^y to^i kho^ng ba\n to+’i nhu+~ng co?i kha’c co’ hay kho^ng, hoa(.c co’ tha^.t hay kho^ng
nhu+~ng ng+o+\i co’ nhu+~ng “tai\ na(ng kha’c thu+o+\ng”. Cu+’ cho la\ nhu+~ng
chuye^.n na\y co’ tha^.t — nhu+ng ro^\i dde^? la\m gi\ ? Va\
co’ i’ch gi\ cho ba.n ? Ba.n va^~n so^’ng, va^~n pha?i lo co+m a’o, va^~n so+. ma^’t co^ng a(n
vie^.c la\m, va^~n so+. bo^\ dda’ vo+. bo?, so+. be^.nh v.v … To^n gia’o tru+o+’c he^’t pha?i
la\ dde^? giu’p ba.n tha’o go+? nhu+~ng va^’n dde^\ cu?a ba.n trong ddo+\i so^’ng na\y, ngay dda^y.
Co\n nhu+~ng co?i na\y co?i kia, tha’nh tha^\n ma qui?, ddo.c cho+i cho vui, nhu+ xem xi ne^ tho^i
Cái cháu muốn nói đến trong cái truyện đấy không phải là mấy cái chuyện ma quái, mà là cách nhìn nhận của khoa học đối với tôn giáo và một số vấn đề “mê tín” khác.
Bản thân cháu không theo bất cứ một tôn giáo nào cả, vì thế nên cháu cũng không hùa theo cái tôn giáo nào, đem thần thánh ma quỷ ra hù, mà chỉ thấy cái nào hay, có ích cho mình thì học.
Cháu chưa đến cái tuổi phải lo mấy cái vụ đó nên hiện tại cũng chả lo gì mấy đó :P. Tuy nhiên, không hẳn là tôn giáo nó không giúp ích được gì (nói đúng hơn là niềm tin). HIện tại cháu đang tập sahaja yoga (trong đó phương pháp chủ yếu là thiền). Muốn tập cái này tốt cần một niềm tin, nhờ đó mới kiên trì (mặc phù phật dạy không tin ai cả :D). Và giờ khi đã có một số kết quả (dù rất nhỏ), cháu cảm thấy hầu hết mọi lúc đều thoải mái, vui vẻ, người khoẻ hơn,… Như thế không phải niềm tin đã tác động (gián tiếp) 1 phần nào đó đến đời sống hàng ngày của sao ạ? :).
Hơn nữa, nếu một tôn giáo “tốt”, không bị con người phá đi cái bản chất tốt đẹp của nó thì nó giúp người ta rất nhiều, ít nhất là vấn đề đạo đức :D.
Another study: http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pbio.0050328