Tản mạn về sở hữu trí tuệ … lậu [3]

2. Có lý do nào chính đáng bào chữa cho việc dùng IP lậu?

Để trả lời thỏa đáng câu hỏi này thì ta cần xác định xem “chính đáng” về mặt nào? Có hai phương diện chính: đạo đức và pháp luật. (Có những thứ không phạm pháp nhưng vô đạo đức và ngược lại, do đó hai phương diện này phần nào độc lập nhau.)

2a. Phương diện đạo đức

Việc anh X lấy một sản phẩm không miễn phí về dùng có “bào chữa” được về mặt đạo đức hay không tưởng chừng như đơn giản. Tuy nhiên, suy nghĩ một lúc thì thấy vấn đề phức tạp hơn một chút. Để minh họa cho một mô hình tương đối thô sơ giúp trả lời câu hỏi này, hãy xét một vài ví dụ cụ thể:

  1. Nạn đói đang hoành hành, X nghèo, không còn cách nào khác là đi ăn cắp gạo từ nhà một địa chủ. (Chuyện địa chủ này là người tốt hay xấu không quan trọng.)
  2. Nhà X nghèo, X hay đến giảng đường một đại học tư học ké, không trả tiền.
  3. Nhà X nghèo, X lười lao động, hay đi lấy gạo từ nhà địa chủ ăn.
  4. Đang có bão rất lớn, các cửa hàng không có người trông. Cũng như nhiều người khác, X nhân cơ hội hôi của được một cái Plasma TV to, cái mà bình thường X không có tiền mua. (Xảy ra hồi bão Katrina ở New Orleans.)
  5. X thay điện thoại di động và/hoặc laptop xoành xoạch, nhưng lại dùng các phiên bản Windows và MS Office lậu. (Chú ý rằng giá một hệ điều hành thường rẻ hơn giá một điện thoại di động.)
  6. X chép phần mềm lậu đem bán ngoài chợ.

Nếu phải đặt các ví dụ trên vào một trục, mà một cực là “hành vi bào chữa/chấp nhận được”, và cực kia là “hành vi không bào chữa/chấp nhận được”, thì tôi sẽ đặt các ví dụ trên như sau

trucbaochua.jpg

Tại sao tôi lại xếp hạng các ví dụ này như thế? Có nhiều tham số cho bài toán classification này. Tôi chọn ra hai tham số chính: (1) tính cần thiết của sản phẩm cho X, và (2) khả năng chi trả của X cho sản phẩm này. Hai tham số này sẽ quyết định hành vi của X là bào chữa được hay không. Bản thân tính “bào chữa được” (justifiability) cũng không phải là một biến nhị phân, mà là một spectrum từ “tuyệt đối không bào chữa được đến “tuyệt đối bào chữa được”. Trong ví dụ 1 thì gạo tuyệt đối cần thiết cho X và X không có khả năng chi trả, cho nên bào chữa được. Ví dụ 6 thì hoàn toàn ngược lại. Ví dụ 2 và 4 khác nhau ở chỗ: học lóm là việc cần thiết cho cơ hội tiến thân của X, còn Plasma TV thì không, mặc dù X không có khả năng chi trả cho cả hai thứ.

Khi ta đã nhìn vấn đề bằng mô hình phân loại đơn giản trên, ta có thể thấy các hành vi dùng IP lậu thông thường khá tương đồng với các ví dụ đã dẫn:

  • Chúng ta còn rất nghèo, không có tiền mua sách gốc, dùng e-book để học: giống ví dụ 2.
  • Chúng ta còn rất nghèo, không có tiền mua sách gốc, download e-book truyện Harry Porter mới nhất: giống ví dụ 4.
  • Chúng ta không quá nghèo, đáng lẽ có thể mua CD/DVD được thoải mái, nhưng vẫn download nhạc, phim lậu dùng: giống ví dụ 5.
  • Vân vân.
Chủ đề : KHMT và luật phápBookmark the permalink. Trackbacks are closed, but you can post a comment.

10 Comments

  1. Posted 04/06/2007 at 4:58 pm | Permalink

    Cách phân loại của anh Hưng có 2 điểm chưa ổn:
    1. Nếu bản thân người thực hiện hành động đó không nhận thức (do không được giáo dục, hoặc do nhận định sai lầm,…) được điều mình làm là sai. Ví dụ: rất nhiều người không hiểu được phải trả tiền thì mới được xài Windows, hoặc không biết được giá của Windows thật ra rẻ hơn rất nhiều so với điện thoại di động, hoặc không biết cách thức để thanh toán tiền cho license,… Tương tự, có thể nhiều người sẽ chê trách nông dân, ngư dân Việt Nam, nhưng thật ra phần lớn họ không hiểu được tài nguyên thiên nhiên (cá biển, sông nước) không phải là vô tận, một phần vì vậy nên họ mới thản nhiên xâm hại tài nguyên. Kể cả chuyện ngư dân đi khai thác cáp quang lậu trên biển cũng vậy.

    Dĩ nhiên, nếu nguyên nhân đầu tiên là do chưa được giáo dục đầy đủ, thì chúng ta cần phải nâng tầm hiểu biết của mọi người lên. Em nghĩ điều này hoàn toàn khả thi, vì 1) Đảng rất giỏi trong công việc tuyên truyền cho mọi tầng lớp nhân dân 😛 và 2) Thời đại bây giờ đã dễ dàng hơn cho mọi người tiếp cận thông tin.

    Dĩ nhiên, khi đã hiểu biết rồi mà vẫn thực hiện hành vi đó, thì việc đánh giá về phương diện đạo đức như anh Hưng là xác đáng.

    2. Nhưng nếu chỉ xét về phương diện đạo đức (chưa nói đến pháp luật), em nghĩ ví dụ 3, 4, 5, và 6 đều thuộc dạng không bào chữa được, và không thể nói cái nào “nặng” hơn cái nào. Tất cả các hành động đó đều dựa vào việc lợi dụng người bị hại không biết (hoặc không có mặt) để trục lợi. Anh có thể hiểu quan điểm này của em qua bài viết này: http://www.cofieu.com.vn/blog/index.php/2007/06/03/an-quyt-khong-co-chu-quan/

    Cái sự phân định tốt hay xấu, nhất là về phương diện đạo đức, không phải là chuyện dễ dàng. Nhưng cho dù thế nào thì cuối cùng mình cũng cần quy về một trong 2 khả năng, và chỉ 2 khả năng thôi: đúng hoặc sai.

  2. Posted 04/06/2007 at 5:26 pm | Permalink

    Chào Nam,

    Bài viết bên blog của bạn rất thú vị. Chính tôi cũng định lấy ví dụ bán bagel trong Freakonomics và vụ thầy cô giáo và bọn vật sumo ra để minh họa cho đoạn này, nhưng lại thôi vì thấy hơi loãng. Đúng là tôi đưa mô hình classification trên cơ sở giả thiết rằng X biết hành vi mình làm là đúng/sai, phạm pháp hay không. Tôi đã nói trong bài trước là lý do văn hóa càng lúc càng yếu rồi.

    Tôi đã đổi ví dụ số 6 để minh họa một luận điểm lớn hơn.

    Một trong những lý do tôi không dùng một mô hình phân loại nhị phân “đạo đức/vô đạo đức” là vì làm thế thì phải áp đặt một đạo đức quan cụ thể. Objectivism của Ayn Rand chẳng hạn, sẽ không cho rằng tất cả ví dụ 3-6 là vô đạo đức. Làm thế thì đề tài vượt quá giới hạn của bài viết. Vả lại, nếu bạn cho rằng 3-6 là vô đạo đức thì tại sao 2 lại có đạo đức?

    Quan trọng hơn hết, tôi muốn loạt bài này gợi mở hướng suy nghĩ cho độc giả thay vì áp đặt tư duy chủ quan của mình. Một spectrum sẽ mở hơn tập {0,1}.

    Tôi đồng ý với bạn rằng có một lỗ hổng trong lập luận nếu ta không bàn về khía cạnh luật pháp của vấn đề. Tôi để dành phần [2b Phương diện luật pháp] cho bài sau.

  3. sunnyday
    Posted 05/06/2007 at 9:20 am | Permalink

    Cái này hơi bị ngoài luồng, nhưng nếu anh Hưng có hứng thú thì viết thêm một Series nữa về ăn cắp bản quyền, theo kiểu người khác làm nhưng mình lấy rồi nói là của mình ấy. Vụ này em thấy hơi bị thông dụng ở VN (những nơi khác em không biết vì chưa thấy 😀 ). Em biết vài ví dụ rồi, mà người bị lấy công thì không nói (vì không muốn nói, không muốn tranh giành, hay là vì không có thế để lên tiếng), còn người “chôm” công thì tự phụ là của mình, và đến sau này thì chẳng còn mấy người biết “cha đẻ” thật là ai nữa.

  4. Posted 05/06/2007 at 10:09 am | Permalink

    Hi Sunnyday, mới có một ví dụ cụ thể về ăn cắp bài báo khoa học. Một nhóm người Việt chôm bài của một nhóm khác (trong đó có người Việt). Bài gốc, bài chôm trắng trợn. Các tác giả bài gốc đang liên hệ với IEEE về vấn đề này. Chôm chỉa thì sớm muộn gì cũng lòi ra ánh sáng thôi.

  5. Posted 24/09/2007 at 8:30 pm | Permalink

    Chờ lâu chưa thấy bác Hưng viết phần “2b Phương diện luật pháp”. Về phương diện văn hóa thì tôi thấy có lẽ Mỹ cũng phải cám ơn Trung Quốc, vì Trung Quốc đã tích cực phổ biến ngôn ngữ và văn hóa Mỹ cho các nước kém phát triển như Việt Nam, thông qua các ấn phẩm văn hóa lậu. Nếu không có DVD lậu của Trung Quốc, chắc ông già ở chợ Bến Thành không thể “ngày nào cũng xem phim Mỹ” được. Một cường quốc thường phổ biến những giá trị của mình để có được nhiều “chư hầu” về văn hóa, đằng này Trung Quốc lại đi phổ biến văn hóa của đối thủ lớn nhất của mình.

  6. Posted 27/09/2007 at 6:04 am | Permalink

    Quan sát của bạn rất thú vị!

    Ngoại trừ phương diện văn hóa, các cty phần mềm lớn cũng có cái dilemma này: nếu không cho chúng xài lậu thì chúng … không dùng sản phẩm của mình 🙂

  7. ranshin
    Posted 27/09/2007 at 9:05 am | Permalink

    @AHưng: 2 cái link bài gốc/bài chôm của anh hình như là 1 😉

  8. Posted 27/09/2007 at 10:11 am | Permalink
  9. Posted 13/08/2010 at 9:48 pm | Permalink

    Anh Hưng vẫn chưa viết tiếp series này nhỉ 🙁

  10. Posted 14/08/2010 at 4:33 am | Permalink

    Tôi thấy series này hơi … vô duyên, nên hết hứng để viết nữa. Phải học thêm Kinh Tế mới viết tiếp được.

Post a Comment

Your email is never published nor shared. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

*
*